🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı 4. senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf tarih dersinin 2. dönem 1. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz, Osmanlı Devleti'nin son dönemi, Millî Mücadele hazırlık süreci ve Kurtuluş Savaşı cepheleri gibi ana konuları kapsamaktadır.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti'nin Durumu
I. Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti'nin sonunu getiren önemli bir dönüm noktasıdır. Savaşın getirdiği yenilgiler ve imzalanan antlaşmalar, ülkenin kaderini belirlemiştir.
- Savaşın Başlaması: Osmanlı, Almanya'nın yanında savaşa girerek topraklarını ve bağımsızlığını korumayı amaçladı.
- Önemli Cepheler: Kafkas, Kanal, Çanakkale, Irak, Hicaz-Yemen, Suriye-Filistin. Çanakkale Cephesi dışındaki çoğu cephede başarısız olundu.
- Gizli Antlaşmalar: İtilaf Devletleri, savaş sırasında Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmak için gizli antlaşmalar yaptılar (Sykes-Picot, Petrograd, St. Jean de Maurienne vb.).
💡 İpucu: Osmanlı Devleti'nin savaşa girmesiyle birlikte, savaşın daha geniş bir alana yayıldığını unutmayın.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)
I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılan Osmanlı Devleti'nin imzaladığı bu antlaşma, ülkenin fiilen işgaline zemin hazırlamıştır.
- Önemli Maddeler:
- Madde 7: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecektir. (Bu madde, Anadolu'daki işgallerin hukuki dayanağı oldu.)
- Madde 24: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Bitlis, Sivas, Diyarbakır) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecektir. (Bir Ermeni devleti kurma amacı taşıyordu.)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephane İtilaf Devletleri'ne teslim edilecek.
- Haberleşme ve ulaşım araçları İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecek.
⚠️ Dikkat: Mondros, Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğünü ve bağımsızlığını tamamen ortadan kaldıran, fiilen işgalin başlangıcı olan bir antlaşmadır.
📌 İşgallere Karşı Tepkiler: Cemiyetler ve Kuvâ-yi Milliye
Mondros sonrası başlayan işgallere karşı Türk halkı farklı şekillerde tepki göstermiştir.
📌 Cemiyetler
Türk halkı tarafından kurulan cemiyetler, amaçlarına göre ikiye ayrılır:
- Zararlı Cemiyetler:
- Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler: Mavri Mira, Etnik-i Eterya (Rumlar), Pontus Rum Cemiyeti (Rumlar), Hınçak, Taşnak (Ermeniler). Amaçları kendi devletlerini kurmaktır.
- Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: Sulh ve Selamet-i Osmaniye, Teali-i İslam, Kürt Teali, İngiliz Muhipleri, Wilson Prensipleri Cemiyetleri. Amaçları, manda ve himaye fikrini savunmak veya Osmanlı'nın devamını sağlamaktır.
- Yararlı Cemiyetler (Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri):
- Trakya-Paşaeli, İzmir Müdafaa-i Hukuk, Kilikyalılar, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk, Trabzon Muhafaza-i Hukuk.
- Amaçları, işgal bölgelerini savunmak, ulusal bilinci artırmak ve bağımsızlığı sağlamaktır. Bölgesel nitelikli olsalar da ulusal mücadeleye zemin hazırlamışlardır.
📌 Kuvâ-yi Milliye
İşgallere karşı halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu düzensiz silahlı direniş birlikleridir.
- Özellikleri:
- Halk tarafından kurulmuştur, bölgeseldir.
- Düzensiz ve disiplinsizdir.
- Düşmanı oyalayarak düzenli ordunun kurulmasına zaman kazandırmıştır.
- İhtiyaçlarını halktan karşılamışlardır.
- Tek bir merkezden yönetilmezler.
- Neden Yetersiz Kaldı? Düşmanı tamamen yurttan atacak güce sahip değillerdi, disiplinsiz olmaları ve kendi başlarına hareket etmeleri nedeniyle düzenli orduya geçiş zorunlu oldu.
📌 Millî Mücadele'nin Hazırlık Dönemi
Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışıyla başlayan ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılmasına kadar süren süreçtir.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): İşgallere karşı ulusal bilinci uyandırmak ve millî mücadeleyi başlatmak amacıyla Anadolu'ya geçti.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı mitingler düzenlenmesini istedi, işgalleri protesto etti. İlk millî tepkiyi ortaya koydu.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
- "İstanbul Hükümeti, üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir." (Gerekçe)
- "Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem)
- Millî bir kurulun (temsil heyeti) oluşturulması fikri ortaya atıldı.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
- Bölgesel nitelikli toplanmasına rağmen ulusal kararlar alındı.
- "Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Misak-ı Millî'nin ilk adımı)
- "Kuvâ-yi Millîye'yi etkin, millî iradeyi egemen kılmak esastır."
- Manda ve himaye fikri ilk kez reddedildi.
- Temsil Heyeti kuruldu (başkanı Mustafa Kemal).
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- Millî Mücadele'nin tek merkezden yönetilmesi kararı alındı.
- Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale geldi.
- Tüm yararlı cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) ile Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması ve Misak-ı Millî (28 Ocak 1920):
- Amasya Görüşmeleri'nde alınan karar gereği açıldı.
- Meclis, "Misak-ı Millî" (Millî Ant) kararlarını kabul etti. Bu kararlar, Türk vatanının sınırlarını, kapitülasyonların kaldırılmasını, azınlık haklarını ve boğazların durumunu belirliyordu.
- İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920): Misak-ı Millî kararları üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u resmen işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı. Bu durum, Ankara'da yeni bir meclisin açılmasını hızlandırdı.
📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılması ve İlk Çalışmaları
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Ankara'da yeni bir meclis toplanma kararı alındı.
- TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): Ankara'da açılan TBMM, ulusal egemenliğe dayalı yeni Türk Devleti'nin temelini attı.
- İlk Kararlar:
- Hükümet kurmak zorunludur.
- Geçici bir hükümet başkanı tanımak doğru değildir.
- Meclis başkanı, hükümetin de başkanıdır.
- Padişah ve halife, Meclis'in çıkaracağı kanunlara uyduktan sonra yerini alacaktır.
- Yasama ve yürütme yetkileri Meclis'te toplanmıştır (Güçler Birliği ilkesi).
- TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar: İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri'nin kışkırtmasıyla çıkan bu ayaklanmalar (Anzavur, Kuvâ-yi İnzibatiye, Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe vb.) TBMM'yi zor durumda bıraktı ancak bastırıldı.
- Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920): İtilaf Devletleri ile Osmanlı Hükümeti arasında imzalandı. Osmanlı'yı tamamen ortadan kaldıran, Türk milletinin bağımsızlığını hiçe sayan bu antlaşma, TBMM tarafından tanınmadı ve hukuksal geçerliliği olmadı.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri
TBMM, bağımsızlığı sağlamak amacıyla üç cephede mücadele etti.
📌 Doğu Cephesi
- Mücadele Edilen Güç: Ermeniler.
- Komutan: Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki XV. Kolordu.
- Sonuç: Ermeniler yenilgiye uğratıldı ve Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) imzalandı. Bu antlaşma, TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısıdır ve doğu sınırımızın ilk kez belirlenmesini sağlamıştır.
📌 Güney Cephesi
- Mücadele Edilen Güç: Fransızlar ve onlara destek veren Ermeniler.
- Komutan: Kuvâ-yi Milliye birlikleri (düzenli ordu gönderilmedi).
- Önemli Merkezler: Antep (Gazi), Maraş (Kahraman), Urfa (Şanlı) halkın direnişiyle destanlaştı.
- Sonuç: Sakarya Zaferi sonrası Fransa ile Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) imzalandı. Güney Cephesi kapandı, Hatay hariç güney sınırımız çizildi.
📌 Batı Cephesi
- Mücadele Edilen Güç: Yunanlılar (İtilaf Devletleri desteğiyle).
- Komutan: Düzenli Ordu (İsmet İnönü, Mustafa Kemal).
- Önemli Savaşlar:
- I. İnönü Zaferi (Ocak 1921): Düzenli ordunun ilk zaferi. Teşkilat-ı Esasiye (ilk anayasa) kabul edildi, Londra Konferansı düzenlendi, İstiklal Marşı kabul edildi, Afganistan ile dostluk antlaşması, Moskova Antlaşması imzalandı.
- II. İnönü Zaferi (Mart 1921): Yunan ilerleyişi tekrar durduruldu.
- Kütahya-Eskişehir Savaşları (Temmuz 1921): Türk ordusu yenildi, Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi. Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verildi.
- Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921): "Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." sözüyle Mustafa Kemal'in komuta ettiği savaş. Türk ordusu zafer kazandı. Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı verildi.
- Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26-30 Ağustos 1922): "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" emriyle başlayan son büyük saldırı. Yunan ordusu tamamen Anadolu'dan çıkarıldı.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): Büyük Taarruz sonrası İtilaf Devletleri ile imzalandı. Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan kurtarıldı. Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
📌 Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Kurtuluş Savaşı'nın askeri ve siyasi zaferlerini perçinleyen nihai barış antlaşmasıdır.
- Türkiye'nin Temsilcisi: İsmet Paşa (İnönü).
- Önemli Maddeler ve Sonuçları:
- Sınırlar: Doğu, Güney ve Batı sınırlarımız büyük ölçüde belirlendi. Musul sorunu çözülemeyerek sonraya bırakıldı.
- Kapitülasyonlar: Tamamen kaldırıldı. (Ekonomik bağımsızlık sağlandı.)
- Boğazlar: Uluslararası bir komisyon tarafından yönetilecek, Türkiye başkanı olacak. (Tam egemenlik sağlanamadı, Montrö ile çözüldü.)
- Azınlıklar: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı kabul edildi. (İç işlerimize karışılması engellendi.)
- Savaş Tazminatı: Yunanistan, Karaağaç'ı savaş tazminatı olarak Türkiye'ye verdi.
- Osmanlı Borçları: Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı.
💡 İpucu: Lozan Antlaşması, yeni Türk Devleti'nin uluslararası alanda tam bağımsızlığını tescil eden ve Misak-ı Millî hedeflerine büyük ölçüde ulaşılmasını sağlayan bir belgedir.
