🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı 4. senaryo Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz XX. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti'nin durumu, I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele'ye hazırlık dönemine ait temel konuları kapsamaktadır.
📌 XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Dünya
Bu dönem, Osmanlı Devleti'nin son yılları ve dünya siyasetindeki büyük değişimlerin yaşandığı bir zamandır. Bilmeniz gereken önemli olaylar şunlardır:
- Trablusgarp Savaşı (1911-1912): İtalya'nın sömürgecilik amacıyla Osmanlı toprağı Trablusgarp'ı işgal etmesi. Osmanlı'nın karadan ve denizden yardım gönderememesi sonucu Uşi Antlaşması ile Trablusgarp ve Bingazi kaybedildi.
- Balkan Savaşları (1912-1913):
- I. Balkan Savaşı: Karadağ, Sırbistan, Yunanistan ve Bulgaristan'ın Osmanlı'ya saldırması. Osmanlı'nın yenilmesiyle Edirne dahil Doğu Trakya kaybedildi.
- II. Balkan Savaşı: Bulgaristan'ın aşırı toprak almasına tepki gösteren diğer Balkan devletleri ve Osmanlı'nın katılımıyla gerçekleşti. Osmanlı, Edirne ve Kırklareli'yi geri aldı.
- Sonuçları: Osmanlı Devleti Avrupa'daki topraklarının büyük kısmını kaybetti, milliyetçilik akımı Balkanlarda güçlendi.
💡 İpucu: Bu savaşlar, Osmanlı'nın hem askeri hem de siyasi olarak ne kadar zayıfladığını ve I. Dünya Savaşı'na hangi koşullarda girdiğini anlamak için önemlidir.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti
I. Dünya Savaşı'nın genel nedenleri ve Osmanlı'nın bu savaşa katılımı kritik öneme sahiptir.
- Genel Nedenler:
- Sömürgecilik: Sanayileşen devletlerin hammadde ve pazar arayışı.
- Milliyetçilik: Ulus devletlerin kurulması ve etnik çatışmalar.
- Bloklaşmalar: İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya) ve İttifak (Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya başlangıçta) devletlerinin oluşturduğu gruplar.
- Silahlanma Yarışı: Devletler arası gerilimin artması.
- Savaşın Başlaması: Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da öldürülmesiyle başladı.
- Osmanlı'nın Savaşa Girmesi:
- Almanya'nın desteğini alma isteği ve kaybedilen toprakları geri alma ümidi.
- İttihat ve Terakki'nin Alman hayranlığı.
- Gobeni ve Breslav gemilerinin (Yavuz ve Midilli) Karadeniz'de Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı savaşa girdi.
- Osmanlı Cepheleri:
- Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas (Rusya'ya karşı, Sarıkamış faciası), Kanal (İngiltere'ye karşı, Süveyş Kanalı'nı ele geçirme).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme girişimi, Mustafa Kemal'in başarısı), Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen.
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya (müttefiklere yardım).
- Gizli Antlaşmalar: İtilaf Devletleri'nin Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşma planları (Sykes-Picot, Petrograd, St. Jean de Maurienne).
- Savaşın Sonu: Osmanlı Devleti, müttefikleri yenilince Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi.
⚠️ Dikkat: Çanakkale Cephesi'nin kazanılması, savaşın süresini uzatmış ve Mustafa Kemal'in tanınmasını sağlamıştır.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması ve Sonrası
Mondros, Osmanlı Devleti için bir dönüm noktasıdır ve Milli Mücadele'nin başlangıcını tetiklemiştir.
- Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Osmanlı'nın fiilen sona erdiğini gösteren ağır şartlar içeren bir antlaşmadır.
- Önemli Maddeler:
- 7. Madde: "İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit edecek bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebileceklerdir." (İşgallere hukuki zemin hazırladı).
- 24. Madde: "Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecektir." (Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı).
- İşgallerin Başlaması: Antlaşma sonrası İtilaf Devletleri Anadolu'yu işgal etmeye başladı. İlk işgal Musul'da İngilizler tarafından yapıldı.
- Cemiyetler: İşgallere karşı halkın tepkisiyle çeşitli cemiyetler kuruldu.
- Yararlı Cemiyetler (Milli Cemiyetler): İşgallere karşı direnişi örgütleyen, bölgesel nitelikte kurulan cemiyetler (örn: Reddi İlhak Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti).
- Zararlı Cemiyetler:
- Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler: Kendi devletlerini kurma amacı güderler (örn: Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti, Hınçak ve Taşnak).
- Türklerin Kurduğu Cemiyetler: Kurtuluşu farklı yollarda arayanlar (örn: Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası, Teali İslam Cemiyeti - saltanat ve hilafete bağlılık; İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti - manda ve himaye).
📝 Not: Milli Cemiyetler, Sivas Kongresi'nde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirilecektir.
📌 Milli Mücadele'ye Hazırlık Dönemi
Mustafa Kemal Paşa'nın liderliğinde başlayan örgütlenme ve direniş sürecidir.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): Samsun'a 9. Ordu Müfettişi olarak gönderilse de asıl amacı Milli Mücadele'yi başlatmaktı.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı mitingler düzenlenmesini ve protestolar yapılmasını istedi. Milli bilinci uyandırmayı amaçladı.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Durum tespiti)
- "İstanbul Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok saymaktadır." (İstanbul Hükümeti'ne ilk eleştiri)
- "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Milli Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi).
- Temsil Heyeti'nin kurulması fikri ortaya atıldı.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Bölgesel nitelikte toplanmasına rağmen ulusal kararlar alındı.
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Misak-ı Millî'nin ilk temeli)
- "Manda ve himaye kabul edilemez." (Tam bağımsızlık ilkesi)
- Temsil Heyeti kuruldu ve başkanı Mustafa Kemal seçildi.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Ulusal nitelikte toplanan ilk kongredir.
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek kabul edildi.
- Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- "Manda ve himaye" fikri kesin olarak reddedildi.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) ile Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu.
- Temsil Heyeti'nin Ankara'ya Gelişi (27 Aralık 1919): Ankara, coğrafi konumu, ulaşım imkanları ve Batı Cephesi'ne yakınlığı nedeniyle Milli Mücadele'nin merkezi seçildi.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması ve Misak-ı Millî (12 Ocak 1920):
- Mebusan Meclisi'nde "Felâh-ı Vatan Grubu" kuruldu.
- Misak-ı Millî (Milli Yemin) kabul edildi. Bu kararlar, Türk vatanının sınırlarını, bağımsızlık ilkelerini ve kapitülasyonların reddini içeriyordu.
- İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920) ve Meclisin Kapatılması: İtilaf Devletleri, Misak-ı Millî kararlarının alınması üzerine İstanbul'u resmen işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı.
💡 İpucu: Misak-ı Millî, yeni Türk devletinin kurulacak ulusal sınırlarını ve bağımsızlık ilkelerini belirleyen önemli bir belgedir.
📌 Büyük Millet Meclisi'nin Açılması ve İlk Faaliyetleri
İstanbul'un işgali üzerine yeni bir meclis kurma ihtiyacı doğdu.
- TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): Ankara'da olağanüstü yetkilerle donatılmış yeni bir meclis açıldı.
- TBMM'nin Özellikleri:
- Kurucu Meclistir: Yeni bir devletin temellerini atmıştır.
- Güçler Birliği İlkesi: Yasama, yürütme ve yargı yetkileri Meclis'te toplandı. (Hızlı karar almak ve uygulamak için).
- Olağanüstü Yetkilidir: Savaş şartları nedeniyle hızlı ve etkili kararlar alabilmiştir.
- Demokratiktir: Milletin temsilcilerinden oluşmuştur.
- İhtilalci ve Savaşçı Meclistir: Mevcut düzene karşı çıkmış ve bağımsızlık mücadelesini yönetmiştir.
- İlk Kararları (24 Nisan Kararları):
- Hükümet kurmak zorunludur.
- Geçici bir hükümet başkanı tanımak veya padişah vekili atamak doğru değildir.
- Meclis'in üzerinde hiçbir güç yoktur.
- Padişahın ve halifenin durumu, düşman işgalinden kurtarıldıktan sonra Meclis tarafından belirlenecektir.
- TBMM'ye Karşı Çıkan Ayaklanmalar: TBMM'nin otoritesini sağlamlaştırma sürecinde birçok ayaklanmayla karşılaşıldı.
- Nedenleri: İstanbul Hükümeti'nin kışkırtması, İtilaf Devletleri'nin desteği, Kuva-yi Milliye liderlerinin düzenli orduya katılmak istememesi.
- Başlıca Ayaklanmalar:
- Doğrudan İstanbul Hükümeti Tarafından Çıkarılanlar: Kuva-yi İnzibatiye (Halifelik Ordusu), Ahmet Anzavur Ayaklanması.
- İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri'nin Kışkırttığı Ayaklanmalar: Bolu, Düzce, Hendek, Adapazarı isyanları; Yozgat, Çapanoğlu, Koçgiri isyanları.
- Kuva-yi Milliye Liderlerinin Çıkardığı Ayaklanmalar: Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe Ayaklanmaları (düzenli orduya katılmak istemediler).
- Ayaklanmalara Karşı Alınan Önlemler:
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı (Vatana İhanet Kanunu).
- İstiklal Mahkemeleri kuruldu (hızlı yargılama için).
- Anadolu Ajansı kuruldu (doğru haber yaymak için).
- Fetvalarla halkın bilgilendirilmesi sağlandı.
⚠️ Dikkat: Ayaklanmalar, TBMM'nin otoritesini sağlamlaştırmasına ve düzenli orduya geçiş sürecini hızlandırmasına neden olmuştur.
