Aşağıdaki metinlerden hangisi, belirlenen ölçütlere (içerik, tür, şekil, dönem, zihniyet, üslup, ileti) göre diğerlerinden farklı bir kategoride değerlendirilir?
A) Bir köyde yaşanan aşk hikâyesini anlatan, sade bir dille yazılmış, serim-düğüm-çözüm planına sahip bir halk hikâyesi.
B) Kahramanlık temalı, nazım birimi dörtlük olan, hece ölçüsüyle yazılmış, olağanüstü ögeler içeren bir destan.
C) Ölümden sonraki hayatı konu alan, alegorik anlatıma sahip, manzum ve didaktik ögeler barındıran bir mesnevi.
D) Toplumsal eleştiriyi mizahi bir üslupla yapan, olay örgüsü karmaşık, birden fazla karakteri olan, Tanzimat Dönemi'ne ait bir roman.
E) Doğa sevgisini işleyen, kafiye ve rediflerin kullanıldığı, aruz ölçüsüyle yazılmış, bireysel duyguları ön planda tutan bir divan şiiri.
Sevgili öğrenciler, bu soruda farklı edebi türlerin özelliklerini ve hangi kategoriye ait olduklarını iyi bilmemiz gerekiyor. Her bir seçeneği verilen ölçütler (içerik, tür, şekil, dönem, zihniyet, üslup, ileti) açısından dikkatlice inceleyelim ve aralarındaki temel farkı bulmaya çalışalım.
- A) Bir köyde yaşanan aşk hikâyesini anlatan, sade bir dille yazılmış, serim-düğüm-çözüm planına sahip bir halk hikâyesi.
- Tür: Halk hikâyesi.
- Özellikleri: Genellikle sözlü gelenekte ortaya çıkmış, anonim özellikler taşıyan, halkın ortak duygu ve düşüncelerini yansıtan anlatılardır. Sade dil, olay örgüsü (serim-düğüm-çözüm) gibi özellikler taşır. Kökeni ve yayılma biçimi itibarıyla sözlü kültüre aittir.
- B) Kahramanlık temalı, nazım birimi dörtlük olan, hece ölçüsüyle yazılmış, olağanüstü ögeler içeren bir destan.
- Tür: Destan.
- Özellikleri: Milletlerin varoluş süreçlerini, kahramanlıklarını anlatan, olağanüstü ögeler içeren bu tür, yazılı edebiyatın ilk örnekleri arasında yer alır veya sözlü gelenekten beslenerek yazıya geçirilmiş epik anlatılardır. Genellikle hece ölçüsü ve dörtlük nazım birimi gibi özellikler taşır.
- C) Ölümden sonraki hayatı konu alan, alegorik anlatıma sahip, manzum ve didaktik ögeler barındıran bir mesnevi.
- Tür: Mesnevi.
- Özellikleri: Divan edebiyatına ait, aruz ölçüsüyle yazılan, her beytin kendi arasında kafiyeli olduğu manzum bir türdür. Genellikle uzun konuları işlemek için kullanılır ve didaktik (öğretici), alegorik (sembolik) özellikler taşıyabilir. Tamamen yazılı edebiyat ürünüdür.
- D) Toplumsal eleştiriyi mizahi bir üslupla yapan, olay örgüsü karmaşık, birden fazla karakteri olan, Tanzimat Dönemi'ne ait bir roman.
- Tür: Roman.
- Özellikleri: Tanzimat Dönemi ile Türk edebiyatına giren, Batı etkisinde gelişen, olay örgüsü karmaşık, karakterleri derinlemesine işleyen nesir bir türdür. Toplumsal eleştiri gibi konuları işleyebilir. Tamamen yazılı edebiyat ürünüdür.
- E) Doğa sevgisini işleyen, kafiye ve rediflerin kullanıldığı, aruz ölçüsüyle yazılmış, bireysel duyguları ön planda tutan bir divan şiiri.
- Tür: Divan şiiri (gazel, kaside vb. olabilir).
- Özellikleri: Divan edebiyatının temelini oluşturan, aruz ölçüsüyle yazılan, kafiye ve rediflerin kullanıldığı, bireysel duyguları ve estetik kaygıları ön planda tutan manzum bir türdür. Tamamen yazılı edebiyat ürünüdür.
Şimdi seçenekleri karşılaştırdığımızda, B, C, D ve E seçeneklerindeki türlerin (Destan, Mesnevi, Roman, Divan Şiiri) genellikle yazılı edebiyat geleneğine ait olduğunu görüyoruz. Destanlar sözlü gelenekten beslense de, edebiyat tarihimizde yazılı metinler olarak incelenirler ve yazılı edebiyatın başlangıcı kabul edilirler. Mesnevi, roman ve divan şiiri ise tamamen yazılı edebiyatın ürünleridir.
Ancak A seçeneğindeki halk hikâyesi, kökeni ve yayılma biçimi itibarıyla öncelikle sözlü edebiyat geleneğine aittir. Halk arasında dilden dile aktarılarak yaşamış, sonradan yazıya geçirilmiş olsa bile temel karakteristiği sözlü olmasıdır. Bu yönüyle diğer seçeneklerdeki yazılı edebiyat ürünlerinden ayrılır.
Cevap A seçeneğidir.
