Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, çatı özelliği bakımından etken bir fiildir?
A) Yarınki gezi için tüm hazırlıklar yapıldı.
B) Sınıftaki öğrenciler, öğretmeni dikkatle dinledi.
C) Kütüphanedeki eski kitaplar özenle raflara dizildi.
D) Toplantı salonu, katılımcılar tarafından hızla dolduruldu.
Bu soruda, yüklemin çatı özelliği bakımından etken bir fiil olduğu cümleyi bulmamız isteniyor. Fiillerin çatı özelliklerini hatırlayalım:
- Etken Fiil: Fiilde belirtilen işi, oluşu veya durumu yapan (gerçekleştiren) bir özne varsa o fiil etkendir. Etken fiillerde özne, işi bizzat kendisi yapar. Fiil, genellikle -l veya -n gibi edilgenlik eklerini almaz.
- Edilgen Fiil: Fiilde belirtilen işten etkilenen bir özne varsa, yani işi yapan başkasıysa o fiil edilgendir. Edilgen fiillerde özne, işi yapan değil, işten etkilenendir. Fiil, -l veya -n çatı eklerinden birini alır. Edilgen çatılı fiillerde, işi yapan genellikle "tarafından" sözcüğüyle veya gizli bir özneyle belirtilir ya da hiç belirtilmez.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Yarınki gezi için tüm hazırlıklar yapıldı. Burada yüklem "yapıldı" fiilidir. "Hazırlıklar" kendi kendine "yapma" eylemini gerçekleştiremez; başkaları tarafından yapılır. Fiil, edilgenlik eki olan "-ıl-" ekini almıştır. Dolayısıyla bu fiil edilgendir.
- B) Sınıftaki öğrenciler, öğretmeni dikkatle dinledi. Burada yüklem "dinledi" fiilidir. "Sınıftaki öğrenciler" dinleme eylemini bizzat gerçekleştiren öznedir. Fiil, herhangi bir edilgenlik eki (-l, -n) almamıştır. Dolayısıyla bu fiil etkendir.
- C) Kütüphanedeki eski kitaplar özenle raflara dizildi. Burada yüklem "dizildi" fiilidir. "Kitaplar" kendi kendine "dizme" eylemini gerçekleştiremez; başkaları tarafından dizilir. Fiil, edilgenlik eki olan "-il-" ekini almıştır. Dolayısıyla bu fiil edilgendir.
- D) Toplantı salonu, katılımcılar tarafından hızla dolduruldu. Burada yüklem "dolduruldu" fiilidir. "Toplantı salonu" kendi kendine "doldurma" eylemini gerçekleştiremez; "katılımcılar tarafından" doldurulmuştur. Fiil, edilgenlik eki olan "-ul-" ekini almıştır. Dolayısıyla bu fiil edilgendir.
Bu incelemeler sonucunda, yüklemi etken olan cümlenin B seçeneğinde yer aldığını görüyoruz. Çünkü "dinledi" fiilindeki işi, cümlenin öznesi olan "sınıftaki öğrenciler" bizzat kendileri yapmaktadır.
Cevap B seçeneğidir.
