🎓 10. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 7. senaryo Test 2 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 10. sınıf tarih dersinin 2. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz 18. yüzyıl Osmanlı Devleti'nin Gerileme Dönemi ile 19. yüzyılın başlarındaki dağılma süreci ve bu dönemdeki önemli gelişmeler hakkında temel bilgileri içermektedir.
📌 18. Yüzyıl Osmanlı Devleti: Gerileme Dönemi
Osmanlı Devleti'nin 18. yüzyıldaki durumu, Batı karşısında toprak kayıplarının hızlandığı ve içerde çeşitli reform arayışlarının başladığı bir dönemdir. Bu dönemde temel amaç, kaybedilen toprakları geri almak ve Avrupa'nın gerisinde kalmamaktır.
- Genel Özellikler: Osmanlı Devleti, Avrupa'nın askeri ve teknolojik üstünlüğünü kabul etmeye başlamış, Batı tarzı reformlar denemiştir.
- Pasarofça Antlaşması (1718): Avusturya ile imzalandı. Bu antlaşma ile Osmanlı, Batı'da geniş topraklar kaybetti ancak Batı'yı örnek alarak barışçı politikalar izlemeye ve reform yapmaya yöneldi.
- Lale Devri (1718-1730): Pasarofça Antlaşması ile başlayan, Patrona Halil İsyanı ile sona eren, III. Ahmet dönemindeki barış ve yenileşme dönemidir.
- İlk Türk matbaası kuruldu (İbrahim Müteferrika ve Sait Efendi).
- Avrupa'ya ilk kez geçici elçilikler gönderildi (Paris, Viyana).
- Sanat ve mimaride Batı etkisi görüldü.
- Çiçek aşısı uygulandı.
- Islahatlar: Bu dönemde daha çok askeri alanda ve Batı tarzında ıslahatlar yapılmıştır.
- I. Mahmut: Humbaracı Ocağı'nı ıslah etti, Batılı uzman (Kont de Bonneval - Humbaracı Ahmet Paşa) getirdi.
- III. Mustafa: Sürat Topçuları Ocağı'nı kurdu, denizcilik alanında reformlar yaptı (Baron de Tott).
- I. Abdülhamit: Yeniçeri sayımı yaptı, Ulufe alım satımını yasakladı, İstihkam Okulu'nu açtı.
- III. Selim (Nizam-ı Cedit Dönemi): Radikal reformlar yaptı. Yeniçeri Ocağı'na alternatif olarak Nizam-ı Cedit ordusunu kurdu. Avrupa'da daimi elçilikler açtı. Bu reformlar Kabakçı Mustafa İsyanı ile sona erdi.
💡 İpucu: Lale Devri'nde askeri alanda reform yapılmamıştır. Daha çok sosyal ve kültürel alanda yenilikler görülür.
📌 Avrupa'daki Gelişmeler ve Osmanlı'ya Etkileri
18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başlarında Avrupa'da yaşanan iki büyük gelişme, Osmanlı Devleti'nin kaderini derinden etkilemiştir.
- Fransız İhtilali (1789): "Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik" sloganlarıyla yayılan bu ihtilal, milliyetçilik akımını tüm dünyaya yaydı.
- Osmanlı'ya Etkisi: Çok uluslu bir imparatorluk olan Osmanlı'da yaşayan azınlıklar arasında milliyetçilik isyanları çıktı (Sırp, Yunan isyanları gibi). Bu durum, imparatorluğun dağılma sürecini hızlandırdı.
- Sanayi İnkılabı (18. yüzyıl İngiltere): Buhar gücünün üretimde kullanılmasıyla başlayan bu süreç, büyük fabrikaların kurulmasına ve seri üretime yol açtı.
- Osmanlı'ya Etkisi: Osmanlı, sanayileşemediği için Avrupa'nın açık pazarı haline geldi. El tezgahları kapanırken, yerli üretim azaldı. Avrupa'dan ucuz ve bol mal gelmesi, Osmanlı ekonomisini olumsuz etkiledi ve dışa bağımlılığı artırdı.
⚠️ Dikkat: Fransız İhtilali siyasi ve sosyal alanda, Sanayi İnkılabı ise ekonomik alanda Osmanlı'yı temelden etkilemiştir.
📌 19. Yüzyıl Osmanlı Devleti: Yenilik Arayışları ve Dağılma Dönemi
19. yüzyıl, Osmanlı Devleti için hem dağılma sürecinin hızlandığı hem de bu süreci durdurmak için yoğun reform çabalarının yaşandığı bir dönemdir.
- Sırp İsyanı (1804): Fransız İhtilali'nin etkisiyle çıkan ilk milliyetçi isyandır. Sırplar, 1812 Bükreş Antlaşması ile imtiyaz (ayrıcalık) elde ettiler.
- Yunan İsyanı (1821): Mora'da başlayan bu isyan, Avrupalı devletlerin desteğiyle büyüdü. Navarin Olayı (Osmanlı donanmasının yakılması) ve 1829 Edirne Antlaşması ile Yunanistan bağımsızlığını kazanan ilk azınlık oldu.
- Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı (1831-1840): Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa'nın isyanı, Osmanlı'yı büyük bir bunalıma soktu. Osmanlı, bu isyanı bastırmak için Rusya'dan (Hünkar İskelesi Antlaşması) ve İngiltere'den (Londra Antlaşması) yardım istemek zorunda kaldı. Bu durum, Osmanlı'nın dış müdahaleye açık hale geldiğini gösterdi.
- Tanzimat Fermanı (1839): Sultan Abdülmecit döneminde Mustafa Reşit Paşa tarafından ilan edildi.
- Amacı: Devletin dağılmasını önlemek, Avrupalı devletlerin iç işlerine karışmasını engellemek, azınlıkları devlete bağlamak.
- Önemli Maddeleri: Herkesin can, mal ve namus güvenliği sağlanacak. Vergiler herkesin gelirine göre alınacak. Mahkemeler açık olacak, rüşvet ve iltimas yasaklanacak. Herkes kanun önünde eşit sayılacak.
- Islahat Fermanı (1856): Kırım Savaşı sonrası Paris Konferansı'nda Avrupalı devletlerin baskısıyla ilan edildi.
- Amacı: Azınlıklara daha fazla hak tanıyarak devlete bağlılıklarını artırmak ve Avrupalı devletlerin iç işlerine karışmasını tamamen engellemek.
- Önemli Maddeleri: Azınlıklara devlet memuru olma, okul açma, kilise ve hastane kurma hakkı verildi. Cizye vergisi kaldırıldı. Askerlikte gayrimüslimlere bedelli askerlik hakkı tanındı.
- Osmanlıcılık Fikri: Tanzimat Dönemi'nde ortaya çıkan bir fikir akımıdır. Dil, din, ırk ayrımı gözetmeksizin tüm Osmanlı vatandaşlarını eşit sayarak bir Osmanlı milleti oluşturmayı ve dağılmayı önlemeyi amaçlamıştır.
- I. Meşrutiyet (1876): Jön Türkler'in (Genç Osmanlılar) etkisiyle II. Abdülhamit tarafından ilan edildi.
- Padişahın yetkileri ilk kez Kanun-i Esasi (ilk anayasa) ile sınırlandırıldı.
- Halk ilk kez seçme ve seçilme hakkını kullanarak Mebusan Meclisi'ne katıldı.
- Meclis-i Umumi (Genel Meclis) iki kısımdan oluştu: Ayan Meclisi (Padişah atar) ve Mebusan Meclisi (Halk seçer).
📝 Ek Bilgi: Tanzimat Fermanı Müslümanları da kapsarken, Islahat Fermanı özellikle gayrimüslimlere yönelik haklar içermiştir.
