🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 5. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, 11. sınıf tarih dersinin 2. dönem 2. yazılı sınavına hazırlanırken size yol gösterecek temel konuları özetlemektedir. Genellikle I. Dünya Savaşı'nın sonlarından başlayıp Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet'in ilk yıllarına kadar olan süreci kapsar.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti'nin Durumu
I. Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında yaşanan ve dünya siyasi haritasını değiştiren büyük bir çatışmadır. Osmanlı Devleti de bu savaşta önemli bir rol oynamıştır.
- Savaşın Nedenleri: Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı, sömürgecilik yarışı, milliyetçilik akımı, devletler arası bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri).
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi: Almanya'nın desteğiyle Goeben ve Breslau gemilerinin (Yavuz ve Midilli) Karadeniz'de Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa dahil oldu.
- Osmanlı Cepheleri:
- Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas (Enver Paşa, Sarıkamış Harekatı), Kanal (Cemal Paşa).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale (Mustafa Kemal'in askeri dehası), Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen.
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya.
- Savaşın Sonu: ABD'nin savaşa girmesi ve Wilson İlkeleri'ni yayımlamasıyla İttifak Devletleri yenildi. Osmanlı, Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi.
💡 İpucu: Çanakkale Cephesi, Osmanlı'nın kazandığı tek cephedir ve Mustafa Kemal'in tanınmasına zemin hazırlamıştır.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) ve Sonuçları
I. Dünya Savaşı'nı bitiren ve Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren bir antlaşmadır.
- Önemli Maddeleri:
- Madde 7: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek. (Bu madde, Anadolu'nun işgaline hukuki zemin hazırladı.)
- Madde 24: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecek. (Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı taşıyordu.)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, donanması İtilaf Devletleri'ne teslim edilecek.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecek.
- Tüm haberleşme ve ulaşım hatları İtilaf Devletleri'nin denetimine girecek.
- Antlaşmanın Sonuçları: Anadolu'da işgaller başladı, halk işgallere karşı Kuvâ-yi Milliye direnişini başlattı, zararlı ve yararlı cemiyetler kuruldu.
⚠️ Dikkat: Mondros, Osmanlı Devleti'nin hukuken değil, fiilen sona erdiğini gösterir. Hukuken sona ermesi saltanatın kaldırılmasıyla, resmen sona ermesi ise Lozan Antlaşması ile gerçekleşmiştir.
📌 Milli Mücadele'nin Hazırlık Dönemi
İşgallere karşı Türk milletinin bağımsızlık mücadelesini başlattığı ve örgütlendiği dönemdir.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): Milli Mücadele'nin başlangıcı kabul edilir.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallerin protesto edilmesini, mitingler yapılmasını istedi. İlk ulusal tepkidir.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi belirtildi.)
- Temsil Heyeti'nin kurulması fikri ortaya atıldı.
- Her türlü etki ve denetimden uzak milli bir kurulun toplanması gerektiği vurgulandı.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919):
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Misak-ı Milli'nin ilk taslağı.)
- "Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi egemen kılmak esastır."
- Manda ve himaye fikri ilk kez reddedildi.
- Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti tarafından toplandı, bölgesel nitelikte kararlar da alındı.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
- Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale getirildi ve başkanı Mustafa Kemal oldu.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Temsil Heyeti ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'ni ve Milli Mücadele'yi resmen tanımış oldu.
📝 Not: Mustafa Kemal, Amasya Genelgesi'nden sonra askerlik görevinden istifa etti (sine-i millete döndü).
📌 TBMM'nin Açılması ve İlk Faaliyetleri
Milli egemenliğe dayalı yeni Türk devletinin temellerinin atıldığı dönemdir.
- Misak-ı Milli (Milli Ant): Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen, Türk vatanının sınırlarını çizen ve bağımsızlık ilkelerini belirleyen kararlar bütünüdür. İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u işgaline ve meclisi dağıtmasına neden oldu.
- TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): İstanbul'un işgali üzerine Ankara'da toplanan milletvekilleriyle açıldı. Olağanüstü yetkilere sahip bir meclistir.
- TBMM'nin İlk Faaliyetleri:
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı (vatana ihanet edenlerin yargılanması için).
- İstiklal Mahkemeleri kuruldu (isyancılar ve vatan hainlerini yargılamak için).
- Kuvâ-yi Milliye yerine düzenli ordu kuruldu.
- Sevr Antlaşması'nı tanımadı.
- TBMM'ye Karşı Çıkan İsyanlar: İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri tarafından desteklenen isyanlar (Anzavur, Kuvâ-yi İnzibatiye, Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe vb.). Bu isyanlar TBMM'nin otoritesini güçlendirme çabalarına engel oldu ancak bastırıldı.
💡 İpucu: TBMM, "güçler birliği" ilkesini benimsemiştir (yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendinde toplamıştır) çünkü savaş koşullarında hızlı karar alıp uygulamak gerekiyordu.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri
Türk milletinin bağımsızlığını kazanmak için düzenli orduyla savaştığı cephelerdir.
- Doğu Cephesi:
- Komutan: Kazım Karabekir Paşa.
- Savaşılan Devlet: Ermenistan.
- Sonuç: Gümrü Antlaşması (2-3 Aralık 1920) ile Ermeniler Doğu Anadolu üzerindeki iddialarından vazgeçti. TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi ve askeri başarısıdır.
- Güney Cephesi:
- Savaşılan Devletler: Fransa ve Ermeni çeteleri.
- Önemli Şehirler: Antep, Maraş, Urfa (Fransızlara karşı Kuvâ-yi Milliye direnişi).
- Sonuç: Sakarya Zaferi sonrası imzalanan Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile Fransa işgalden vazgeçti.
- Batı Cephesi:
- Komutan: İsmet İnönü (ilk başta), Mustafa Kemal (Başkomutanlık Meydan Muharebesi).
- Savaşılan Devlet: Yunanistan (İngiliz destekli).
- Önemli Savaşlar:
- I. İnönü Savaşı (Ocak 1921): TBMM'nin ilk düzenli ordu zaferi. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (ilk anayasa) kabul edildi, İstiklal Marşı kabul edildi, Londra Konferansı toplandı, Moskova Antlaşması imzalandı.
- II. İnönü Savaşı (Mart 1921): Yunan ilerleyişi tekrar durduruldu.
- Kütahya-Eskişehir Savaşları (Temmuz 1921): Türk ordusu geri çekildi, Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verildi.
- Sakarya Meydan Muharebesi (Ağustos-Eylül 1921): "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı verildi. Fransa ile Ankara Antlaşması imzalandı.
- Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (Ağustos-Eylül 1922): Türk ordusunun kesin zaferi. Yunan ordusu Anadolu'dan tamamen çıkarıldı.
⚠️ Dikkat: Batı Cephesi savaşları, Kurtuluş Savaşı'nın en yoğun ve belirleyici mücadeleleridir.
📌 Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922) ve Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)
Kurtuluş Savaşı'nı sonlandıran ve yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınmasını sağlayan diplomatik süreçlerdir.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması:
- Türk-Yunan Savaşı'nı sona erdirdi.
- Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaşsız bir şekilde TBMM yönetimine bırakıldı.
- Osmanlı Devleti hukuken sona erdi (İstanbul Hükümeti'nin antlaşmaya davet edilmemesi ve İstanbul'un TBMM'ye bırakılmasıyla).
- Lozan Barış Antlaşması:
- Yeni Türk Devleti'nin uluslararası alanda bağımsızlığını ve egemenliğini tescil etti.
- Kapitülasyonlar tamamen kaldırıldı.
- Boğazlar Komisyonu kurulması kararı alındı (tam egemenlik sağlanamadı, bu durum sonraki yıllarda Montrö ile çözüldü).
- Musul sorunu çözülemeyip İngiltere ile ikili görüşmelere bırakıldı.
- Yabancı okullar, azınlıklar, savaş tazminatı gibi konular çözüme kavuştu.
- Sınırlar büyük ölçüde belirlendi.
💡 İpucu: Lozan Antlaşması, Misak-ı Milli'den bazı tavizler verilse de (Musul, Hatay'ın o dönemki durumu) tam bağımsızlık ilkesine uygun olarak imzalanmış büyük bir diplomatik zaferdir.
