🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı 5. senaryo meb Test 3 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 11. sınıf tarih 2. dönem 2. yazılı sınavınızda karşılaşabileceğiniz Milli Mücadele dönemi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş aşamalarına dair temel konuları kapsamaktadır. Sınavda başarılı olmak için bu konuları iyi anlamanız önemlidir.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması ve İşgaller
Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan çekildiği ve ağır şartlar içeren bir antlaşmadır. Bu antlaşma sonrası Anadolu'da işgaller başlamıştır.
- Mondros'un Önemi: Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren bir belgedir.
- Ağır Hükümler: Özellikle 7. ve 24. maddeleri, İtilaf Devletleri'ne Anadolu'yu işgal etme hakkı tanımıştır.
- İşgallerin Başlaması: Antlaşma sonrası İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan kuvvetleri Anadolu'nun çeşitli yerlerini işgal etmeye başlamıştır.
- Amaç: İtilaf Devletleri, Osmanlı topraklarını kendi aralarında paylaşmayı hedeflemişlerdir.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkes Antlaşması, Kurtuluş Savaşı'nın başlamasında önemli bir tetikleyici olmuştur.
📌 Milli Mücadele Dönemi Cemiyetler ve Kuvâ-yi Milliye
İşgaller karşısında Türk halkı tepkisiz kalmamış, bölgesel direniş hareketleri ve örgütlenmeler başlamıştır.
- Zararlı Cemiyetler: Manda ve himaye isteyen (Wilson Prensipleri Cemiyeti, İngiliz Muhipleri Cemiyeti) veya azınlıkların kurduğu (Mavri Mira, Pontus Rum, Hınçak, Taşnak) cemiyetlerdir. Amaçları Türk birliğini bozmaktı.
- Yararlı Cemiyetler (Milli Cemiyetler): İşgallere karşı bölgesel direnişi amaçlayan (Trabzon Müdafaa-i Hukuk, İzmir Müdafaa-i Hukuk, Kilikyalılar) cemiyetlerdir. Kurtuluş Savaşı'nın örgütlenmesinde önemli rol oynamışlardır.
- Kuvâ-yi Milliye: İşgaller karşısında halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu düzensiz silahlı direniş birlikleridir.
- Kuvâ-yi Milliye'nin Özellikleri: Bölgeseldir, ihtiyaçlarını halktan karşılar, düzenli ordu değillerdir. İlk başta etkili olsalar da zamanla yetersiz kalmışlardır.
💡 İpucu: Milli Cemiyetler, Sivas Kongresi'nde "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir.
📌 Kongreler Dönemi: Amasya, Erzurum, Sivas
Milli Mücadele'nin örgütlenme aşamasında Mustafa Kemal Paşa önderliğinde önemli kongreler düzenlenmiştir.
- Amasya Genelgesi (Haziran 1919): Milli Mücadele'nin gerekçesi (vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir), amacı (milletin azim ve kararı kurtaracaktır) ve yöntemi (temsilciler gönderilmesi) belirlenmiştir. "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ilkesiyle milli egemenliğe vurgu yapılmıştır.
- Erzurum Kongresi (Temmuz 1919): Doğu Anadolu'daki cemiyetlerin katılımıyla toplanmıştır. İlk kez ulusal sınırlar içinde vatanın bir bütün olduğu vurgulanmış, manda ve himaye kesin olarak reddedilmiş, geçici bir hükümet kurulması fikri ortaya atılmıştır.
- Sivas Kongresi (Eylül 1919): Tüm yurdu temsil eden delegelerin katılımıyla toplanmıştır. Milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiş, manda ve himaye bir kez daha kesin olarak reddedilmiş, Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale gelmiştir.
📝 Unutma: Kongreler, Milli Mücadele'nin fikri temellerini atmış ve örgütlenmesini sağlamıştır.
📌 Misak-ı Millî ve Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM)
Milli Mücadele'nin siyasi ve hukuki zeminini oluşturan önemli adımlar atılmıştır.
- Misak-ı Millî (Milli Yemin): Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen, Türk vatanının sınırlarını çizen ve bağımsızlık ilkelerini belirten kararlardır. Kapitülasyonların kaldırılması, azınlık hakları ve Boğazlar gibi konuları içerir.
- Misak-ı Millî'nin Önemi: Milli Mücadele'nin siyasi programını oluşturmuştur. İtilaf Devletleri'nin tepkisini çekmiş ve İstanbul'un resmen işgaline yol açmıştır.
- TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920): İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Ankara'da olağanüstü yetkilerle yeni bir meclis açılmıştır.
- TBMM'nin Özellikleri: Ulusal egemenliğe dayalı, yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendinde toplayan (güçler birliği ilkesi) bir meclistir. Kurtuluş Savaşı'nı yönetmiştir.
⚠️ Dikkat: Misak-ı Millî'nin ilanı, İstanbul'un işgaline ve TBMM'nin açılmasına doğrudan zemin hazırlamıştır.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri ve Önemli Muharebeler
TBMM, işgalci güçlere karşı üç ana cephede mücadele etmiştir.
- Doğu Cephesi: Kazım Karabekir komutasındaki düzenli ordumuz, Ermenilere karşı savaşmıştır. Gümrü Antlaşması ile bu cephe kapanmıştır.
- Güney Cephesi: Fransız ve Ermenilere karşı Kuvâ-yi Milliye birlikleri savaşmıştır. Maraş, Antep, Urfa gibi şehirlerde halkın direnişi etkili olmuştur. Fransızlar Ankara Antlaşması ile çekilmiştir.
- Batı Cephesi: Yunanlara karşı en çetin mücadelelerin yaşandığı cephedir. Düzenli ordunun kurulmasıyla Kuvâ-yi Milliye bu cephede sona ermiştir.
- Batı Cephesi Muharebeleri:
- I. İnönü Muharebesi (1921): Düzenli ordunun ilk zaferi. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi, Londra Konferansı toplandı, İstiklal Marşı kabul edildi.
- II. İnönü Muharebesi (1921): Düzenli ordunun ikinci zaferi. Mustafa Kemal "Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz!" demiştir.
- Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (1921): Düzenli ordunun tek yenilgisi. Meclis, Başkomutanlık yetkisini Mustafa Kemal'e vermiştir.
- Sakarya Meydan Muharebesi (1921): "Melhame-i Kübra" olarak da bilinir. Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı verildi. Fransızlarla Ankara Antlaşması imzalandı.
- Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (1922): Kurtuluş Savaşı'nın son ve kesin zaferidir. Yunan ordusu Anadolu'dan tamamen çıkarılmıştır.
💡 İpucu: Batı Cephesi'ndeki zaferler, TBMM'nin uluslararası alandaki prestijini artırmış ve diplomatik başarıların önünü açmıştır.
📌 Mudanya Ateşkes Antlaşması ve Lozan Barış Antlaşması
Askeri başarıların ardından diplomatik süreç başlamıştır.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması (1922): Büyük Taarruz'un ardından imzalanmıştır. Türk-Yunan Savaşı sona ermiş, Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan TBMM'ye bırakılmıştır. Osmanlı Devleti hukuken sona ermiştir.
- Lozan Barış Antlaşması (1923): Türkiye Cumhuriyeti'nin tapu senedi niteliğindedir. TBMM hükümeti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanmıştır.
- Lozan'ın Önemli Konuları:
- Sınırlar: Türkiye'nin bugünkü sınırları büyük ölçüde çizilmiştir. Musul sorunu daha sonra çözülmek üzere ertelenmiştir.
- Kapitülasyonlar: Tamamen kaldırılmıştır.
- Boğazlar: Uluslararası bir komisyon tarafından yönetilmesi kararlaştırılmış (sonradan Montrö ile Türkiye'ye devredildi).
- Azınlıklar: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı sayılmış, ayrıcalıkları kaldırılmıştır.
- Savaş Tazminatları: Yunanistan, Karaağaç'ı savaş tazminatı olarak vermiştir.
📝 Unutma: Lozan Antlaşması, yeni Türk Devleti'nin uluslararası alanda bağımsızlığını ve egemenliğini tescil eden belgedir.
