🎓 9. Sınıf Edebiyat 2. Dönem 2. Yazılı Ülke Geneli Ortak Sınav Test Çöz Çözümlü Örnek Sorular Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! 📝 Bu ders notu, 9. sınıf Edebiyat 2. dönem 2. yazılı sınavında karşınıza çıkabilecek temel konuları sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Özellikle dil bilgisi konuları olan fiilimsiler, cümle çeşitleri, anlatım bozuklukları ile metin türleri, yazım ve noktalama kurallarına odaklanacağız.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan, fiilin özelliklerini tamamen kaybetmeyip cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Yani bir ayağı fiilde, bir ayağı isim/sıfat/zarfta gibidirler.
- İsim-fiiller (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılır.
- Sıfat-fiiller (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat gibi kullanılır, genellikle kendinden sonraki ismi niteler.
- Zarf-fiiller (Bağ-fiil, Ulaç): Fiile "-ip, -erek, -meden, -ince, -ken, -alı, -dıkça, -r...mez, -esiye, -a...a, -casına" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf gibi kullanılır, genellikle fiili durum veya zaman yönünden belirtir.
💡 İpucu: Fiilimsiler asla çekimli fiil değildir! Yani şahıs ve zaman eki almazlar. "Gitmek" bir isim-fiilken, "gidiyorum" çekimli fiildir.
⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller zamanla kalıcı isim haline gelebilir (dondurma, çakmak, ekmek gibi). Bu durumda fiilimsi özelliğini kaybederler.
📌 Cümle Çeşitleri
Cümleler, farklı özelliklerine göre gruplandırılır. Bu gruplandırmalar, cümlenin yapısını ve anlamını daha iyi anlamamızı sağlar.
- Yüklemin Türüne Göre Cümleler:
- Fiil Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. (Örn: "Dün akşam erken yattım.")
- İsim Cümlesi: Yüklemi isim soylu bir sözcük veya sözcük grubu olan cümlelerdir. (Örn: "En sevdiğim renk mavidir.")
- Yüklemin Yerine Göre Cümleler:
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda olan cümlelerdir. (Örn: "Kitabı masaya bıraktı.")
- Devrik Cümle: Yüklemi başta veya ortada olan cümlelerdir. (Örn: "Bıraktı kitabı masaya.")
- Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun tamamlamasına bırakılmış cümlelerdir. Sonuna üç nokta (...) konur. (Örn: "Karşımda yemyeşil bir ova...")
- Anlamına Göre Cümleler:
- Olumlu Cümle: Eylemin gerçekleştiğini veya durumun var olduğunu bildiren cümlelerdir. (Örn: "Sınavı kazandı.")
- Olumsuz Cümle: Eylemin gerçekleşmediğini veya durumun olmadığını bildiren cümlelerdir. "-me/-ma, -sız/-siz, yok, değil" gibi ek veya kelimelerle yapılır. (Örn: "Sınavı kazanmadı.")
- Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenmek amacıyla kurulan cümlelerdir. Soru işareti (?) ile biter. (Örn: "Bugün okula geldin mi?")
- Ünlem Cümlesi: Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümlelerdir. Ünlem işareti (!) ile biter. (Örn: "Eyvah, anahtarımı unuttum!")
- Yapısına Göre Cümleler:
- Basit Cümle: Tek yargı bildiren, tek yüklemi olan ve içinde fiilimsi veya başka bir yargı bulunmayan cümlelerdir. (Örn: "Çocuklar bahçede oynuyor.")
- Birleşik Cümle: Temel cümlesi dışında yan cümlesi (fiilimsi, iç içe cümle, ki'li birleşik cümle, şartlı birleşik cümle) bulunan cümlelerdir.
- Girişik Birleşik Cümle: Fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bulunduran cümlelerdir. (Örn: "Ders çalışan öğrenci başarılı olur.")
- Ki'li Birleşik Cümle: İki cümlenin "ki" bağlacıyla birbirine bağlandığı cümlelerdir. (Örn: "Biliyorum ki sen de geleceksin.")
- Şartlı Birleşik Cümle: Temel cümlenin yargısının bir şarta bağlı olduğu cümlelerdir. "-se/-sa" ekiyle yapılır. (Örn: "Hava güzel olursa pikniğe gideriz.")
- İç İçe Birleşik Cümle: Bir cümlenin başka bir cümlenin içinde alıntı olarak yer aldığı cümlelerdir. (Örn: "Annem 'Akşam erken gel.' dedi.")
- Sıralı Cümle: İki veya daha fazla basit veya birleşik cümlenin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanmasıyla oluşan cümlelerdir. (Örn: "Geldi, gördü, yendi.")
- Bağlı Cümle: İki veya daha fazla basit veya birleşik cümlenin "ve, ama, fakat, ancak, lakin, çünkü, oysa" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşan cümlelerdir. (Örn: "Çok çalıştı ama sınavı kazanamadı.")
💡 İpucu: Yapısına göre cümleleri ayırırken ilk olarak yüklemleri sayın ve fiilimsi olup olmadığına bakın. Bu, doğru tespiti yapmanızı kolaylaştırır.
📌 Anlatım Bozuklukları
Anlatım bozuklukları, bir cümlenin anlamının açık, anlaşılır ve doğru olmasını engelleyen hatalardır. İki ana başlık altında incelenir: anlamsal (anlama dayalı) ve yapısal (dil bilgisine dayalı) bozukluklar.
- Anlamsal (Anlama Dayalı) Bozukluklar:
- Gereksiz Sözcük Kullanımı: Aynı anlama gelen veya anlamı zaten cümlede var olan bir sözcüğün tekrar kullanılması. (Örn: "Hemen şimdi gel.")
- Anlamca Çelişen Sözcüklerin Bir Arada Kullanılması: Cümlede birbiriyle çelişen ifadelerin bulunması. (Örn: "Hiç şüphesiz bu konuyu kesinlikle anlamıştır.")
- Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması: Bir sözcüğün cümleye uygun olmayan bir anlamda kullanılması. (Örn: "Çekingen bir öğrenci olduğu için başarılı oldu." - çekingen değil, çalışkan olmalı.)
- Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması: Sözcüğün cümlede bulunması gereken yerden başka bir yerde kullanılması. (Örn: "Yeni okula geldim.")
- Deyim ve Atasözü Yanlışları: Deyim veya atasözünün yanlış anlamda kullanılması veya yapısının bozulması. (Örn: "Gözden düşmek" yerine "gözden kaçmak" demek.)
- Anlam Belirsizliği (Noktalama Eksikliği): Özellikle zamir eksikliği veya virgül eksikliği nedeniyle cümlenin birden fazla anlama gelmesi. (Örn: "Genç doktora seslendi." - Kim genç? Adam mı doktor mu?)
- Mantık ve Sıralama Yanlışlığı: Olayların veya durumların mantık sırasına uymaması. (Örn: "Bırakın yumurta kırmayı, yemek bile yapamaz.")
- Yapısal (Dil Bilgisine Dayalı) Bozukluklar:
- Özne-Yüklem Uygunsuzluğu: Özne ile yüklemin tekillik-çoğulluk, şahıs veya olumluluk-olumsuzluk bakımından uyuşmaması. (Örn: "Herkes ders çalışıyor, ama hiçbiri başarılı olamıyor.")
- Ek Eylem Eksikliği: Özellikle sıralı ve bağlı cümlelerde ek eylemin ortak kullanılmasından doğan hata. (Örn: "Bu yemek lezzetli, diğeri değil.")
- Çatı Uygunsuzluğu: Bir cümlede birden fazla fiilimsi veya fiil varsa, bunların çatı bakımından uyumlu olmaması. (Örn: "Sorunlar çözülmek için uğraşıldı.")
- Tamlayan Eksikliği: Tamlayanın cümlede bulunmaması. (Örn: "Onun işi bitince eve gideceğiz.")
- Tamlama Yanlışları: Bir ismin veya sıfatın birden fazla tamlanana uygun olmaması. (Örn: "Siyasi ve ekonomi konular.")
- Öge Eksikliği (Nesne, Dolaylı Tümleç, Zarf Tümleci, Yüklem Eksikliği): Özellikle sıralı ve bağlı cümlelerde ortak kullanılması gereken bir ögenin kullanılmaması. (Örn: "Kardeşine kızdı ve bir daha konuşmadı." - Kardeşiyle konuşmadı.)
⚠️ Dikkat: Anlatım bozuklukları, cümlenin anlamını tamamen değiştirebilir veya anlamsız hale getirebilir. Cümleyi dikkatlice okuyup, her bir kelimenin ve ifadenin yerli yerinde olup olmadığını sorgulamalısın.
📌 Metin Türleri
Metinler, yazılış amaçlarına, içeriklerine ve üsluplarına göre farklı türlere ayrılır. Her metin türünün kendine özgü özellikleri vardır.
- Deneme: Yazarın herhangi bir konu üzerindeki kişisel görüş ve düşüncelerini, kesin yargılara varmadan, samimi bir dille anlattığı yazı türüdür. Kanıtlama amacı gütmez.
- Makale: Bilimsel bir konuyu açıklamak, bir tezi savunmak veya bir görüşü kanıtlamak amacıyla yazılan, nesnel ve ciddi bir üslubu olan yazı türüdür. Kaynaklara dayanır.
- Fıkra (Köşe Yazısı): Güncel bir konu hakkında yazarın kişisel görüşlerini, kanıtlama amacı gütmeden, samimi ve esprili bir dille anlattığı gazete ve dergi yazılarıdır.
- Sohbet (Söyleşi): Yazarın okuyucuyla karşılıklı konuşuyormuş gibi, samimi bir üslupla herhangi bir konu hakkındaki düşüncelerini paylaştığı yazı türüdür.
- Biyografi (Yaşam Öyküsü): Tanınmış bir kişinin hayatını, eserlerini, başarılarını ve kişiliğini kronolojik bir sırayla, nesnel bir şekilde anlatan yazı türüdür.
- Otobiyografi (Öz Yaşam Öyküsü): Bir kişinin kendi hayatını, kendi ağzından anlattığı yazı türüdür. Yazar hem özne hem de nesnedir.
- Haber Yazısı: Toplumu ilgilendiren güncel bir olayı, olabildiğince nesnel, açık ve anlaşılır bir dille, "5N1K" (Ne, Nerede, Ne Zaman, Nasıl, Neden, Kim) kuralına uygun olarak anlatan yazı türüdür.
- Gezi Yazısı (Seyahatname): Bir yazarın gezip gördüğü yerlerin doğal güzelliklerini, tarihi ve kültürel özelliklerini, insanlarını ve yaşayışlarını kendi gözlemleriyle anlattığı yazı türüdür.
🧠 Unutma: Metin türlerini ayırt ederken yazarın amacına (bilgi vermek mi, düşündürmek mi, eğlendirmek mi?), üslubuna (nesnel mi, öznel mi, samimi mi?) ve içeriğine dikkat etmelisin.
📌 Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri
Dilin doğru ve etkili kullanımı için yazım kuralları ve noktalama işaretleri büyük önem taşır. Bu kurallara uymak, metinlerin anlaşılırlığını artırır.
- Büyük Harflerin Kullanımı:
- Cümle başında, özel adlarda (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları, kurum adları, kitap/dergi/gazete adları vb.) büyük harf kullanılır.
- Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar (29 Ekim 1923 Salı).
- Hitaplar büyük harfle başlar (Sevgili Öğrenciler, Değerli Misafirler).
- Sayıların Yazımı:
- Sayılar metin içinde yazıyla (iki yüz), para işlemlerinde rakamla (1.250 TL) yazılır.
- Sıra sayıları ekle (2.'nci, 5.'inci) veya nokta ile (2., 5.) gösterilir.
- Üleştirme sayıları (ikişer, üçer) sadece yazıyla yazılır, rakamla yazılmaz.
- Birleşik Kelimelerin Yazımı:
- Ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması olan birleşik kelimeler bitişik yazılır (kaynana, aşevi, bilgisayar, Hanımeli).
- Yardımcı fiillerle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi varsa bitişik (hissetmek, kaybolmak), yoksa ayrı yazılır (dans etmek, yardım etmek).
- "Alt, üst, üzeri" kelimeleri somut yer bildiriyorsa ayrı (yer altı), soyut anlamdaysa bitişik (bilinçaltı, ayaküstü) yazılır.
- "De" ve "Ki" Bağlacının Yazımı:
- -de/-da eki: İsme bitişik yazılır, bulunma halini bildirir, cümleden çıkarıldığında anlam bozulur (evde, okulda).
- de/da bağlacı: Ayrı yazılır, "bile" anlamına gelir, cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz ama daralır (Sen de gel, O da çalıştı).
- -ki eki: İsme bitişik yazılır, ilgi zamiri veya sıfat yapar (masadaki, benimki).
- ki bağlacı: Ayrı yazılır, iki cümleyi bağlar (Duydum ki gelmişsin). "Sanki, oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, meğerki" kelimelerindeki "ki"ler kalıplaşmış olduğu için bitişik yazılır (SOMBaHÇeM kuralı).
- Noktalama İşaretleri:
- Nokta (.): Cümle sonuna, bazı kısaltmalara, sıra sayılarından sonra konur.
- Virgül (,): Eş görevli kelime ve kelime gruplarını ayırmak, sıralı cümleleri ayırmak, ara sözleri belirtmek, hitaplardan sonra kullanmak için konur.
- Noktalı Virgül (;): Kendi içinde virgülle ayrılmış tür veya takımları ayırmak, öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna veya hitaplardan sonra konur.
- İki Nokta (:): Kendisinden sonra örnek verilecek, açıklama yapılacak veya alıntı yapılacak cümlelerin sonuna konur.
- Üç Nokta (...): Bitmemiş cümlelerin sonuna, alıntılarda atlanan yerlere, sözün kesildiğini göstermek için konur.
- Tırnak İşareti (" "): Başkasına ait sözleri (alıntıları) belirtmek, özellikle vurgulanmak istenen kelime veya terimleri göstermek için kullanılır.
- Kesme İşareti ('): Özel adlara getirilen çekim eklerini ayırmak, kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır.
💡 İpucu: Yazım ve noktalama kuralları ezberden ziyade bol bol okuma ve yazma pratiği ile pekişir. Bir metni okurken kurallara dikkat etmek, hataları fark etmeni kolaylaştırır.
Sevgili öğrenciler, bu konulara çalışırken bol bol örnek çözmeyi ve notlarını tekrar etmeyi unutmayın. Başarılar dilerim! 📚✨
