DHBT Sınavı: En Çok Çıkan Temel Kavramlar Soru Analizi Test 1

🎓 DHBT Sınavı: En Çok Çıkan Temel Kavramlar Soru Analizi Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, DHBT sınavlarında sıkça karşınıza çıkan temel Türkçe dil bilgisi kavramlarını sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Testinizde karşılaşabileceğiniz fiilimsiler, cümle çeşitleri, yazım kuralları ve noktalama işaretleri gibi konulara odaklanılmıştır.

📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)

Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan, ancak fiil gibi çekimlenmeyen (zaman ve şahıs eki almayan) sözcüklerdir. Cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenirler.

• İsim-Fiiller (Mastar): Fiile "-ma (-me), -ış (-iş, -uş, -üş), -mak (-mek)" ekleri getirilerek yapılır.
  • Örnek: Okuma, gidiş, yazmak.
• Sıfat-Fiiller (Ortaç): Fiile "-an (-en), -ası (-esi), -mez (-maz), -ar (-er, -ır, -ir, -ur, -ür), -dik (-dık, -duk, -dük), -ecek (-acak), -miş (-mış, -muş, -müş)" ekleri getirilerek yapılır.
  • Örnek: Gelen çocuk, yazası şiir, tanıdık yüz, gelecek günler.
• Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı (-eli), -maden (-meden), -ince (-ınca), -ip (-ıp, -up, -üp), -arak (-erek), -dıkça (-tıkça), -r...mez, -a...a (-e...e), -casına (-cesine), -maksızın (-meksizin), -dığında (-tığında)" gibi ekler getirilerek yapılır.
  • Örnek: Gülerken, gelince, koşarak, durmaksızın.

⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsi ekleri zamanla kalıcı isim (dondurma, çakmak, giriş) veya sıfat (yakacak odun, yiyecek ekmek) oluşturabilir. Bunlar artık fiilimsi kabul edilmez.

📌 Cümle Çeşitleri (Yapılarına Göre)

Cümleler, içerdikleri yüklem sayısı ve yan cümleciklerin varlığına göre farklı türlere ayrılır. Bu sınıflandırma, cümlenin yapısını anlamamızı sağlar.

• Basit Cümle: Tek yüklemi olan ve içinde fiilimsi veya başka bir yargı bildiren yan cümlecik bulunmayan cümlelerdir.
  • Örnek: Çocuk bahçede oynadı.
• Birleşik Cümle: Bir temel cümlecik ve ona bağlı en az bir yan cümlecik içeren cümlelerdir.
  • Girişik Birleşik Cümle: Yan cümlesi fiilimsi olan cümlelerdir. (Örn: Kitap okumayı çok severim.)
  • Ki'li Birleşik Cümle: Yan cümlesi "ki" bağlacıyla temel cümleye bağlanan cümlelerdir. (Örn: Biliyorum ki sen de geleceksin.)
  • Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümlesi "-se (-sa)" şart ekiyle kurulan cümlelerdir. (Örn: Erken gelirsen, beraber gideriz.)
  • İç İçe Birleşik Cümle: Bir cümlenin başka bir cümle içinde alıntı olarak yer aldığı cümlelerdir. (Örn: Annem "Hava soğuk, sıkı giyin" dedi.)
• Sıralı Cümle: İki veya daha fazla bağımsız cümlenin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanmasıyla oluşan cümlelerdir.
  • Bağımlı Sıralı Cümle: Ortak bir ögesi (özne, nesne, tümleç vb.) bulunan sıralı cümlelerdir. (Örn: O geldi, bizi selamladı.)
  • Bağımsız Sıralı Cümle: Hiçbir ortak ögesi bulunmayan sıralı cümlelerdir. (Örn: Kuşlar uçtu, ağaçlar sallandı.)
• Bağlı Cümle: İki veya daha fazla bağımsız cümlenin "ve, ama, fakat, ancak, oysa, çünkü, zira" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla oluşan cümlelerdir.
  • Örnek: Ders çalıştım ama sınavım iyi geçmedi.

💡 İpucu: Bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa, o kadar yan cümlecik vardır ve bu genellikle girişik birleşik cümle yapar.

📝 Yazım Kuralları

Doğru ve etkili iletişim için yazım kurallarına uymak esastır. DHBT sınavında özellikle büyük harflerin kullanımı ve birleşik/ayrı yazılan kelimeler sıkça sorulur.

• Büyük Harflerin Kullanımı:
  • Cümleler büyük harfle başlar.
  • Özel isimler (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları, unvanlar vb.) büyük harfle başlar. (Örn: Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye, Türkçe, Müslümanlık, Doktor Ayşe Hanım)
  • Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar. (Örn: 29 Ekim 1923 Salı günü)
  • Kitap, dergi, gazete ve sanat eseri adlarının her kelimesi büyük harfle başlar (özel isimler hariç). (Örn: Nutuk, Milliyet Gazetesi)
  • Kurum, kuruluş, dernek, iş yeri adlarının her kelimesi büyük harfle başlar. (Örn: Türk Dil Kurumu)
• Birleşik Kelimelerin Yazımı:
  • Ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması varsa birleşik yazılır. (Örn: kaybolmak, hissetmek, güvercinlik)
  • Bazı birleşik fiiller (deyimleşmiş, anlamca kaynaşmış) birleşik yazılır. (Örn: vazgeçmek, başvurmak)
  • "Ev" kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler birleşik yazılır. (Örn: yayınevi, huzurevi)
  • "Baş" kelimesiyle kurulan sıfat tamlamaları birleşik yazılır. (Örn: başkomutan, başhekim)
  • "Ara yönler" birleşik yazılır. (Örn: güneydoğu, kuzeybatı)
• Ayrı Yazılan Kelimeler:
  • Kural olarak, birleşme sırasında hiçbir kelimesi veya ikinci kelimesi anlam değişikliğine uğramayan birleşik kelimeler ayrı yazılır. (Örn: deniz yılanı, kuru fasulye)
  • "Etmek, olmak, kılmak, eylemek" yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiiller, ses olayı (düşme, türeme) yoksa ayrı yazılır. (Örn: yardım etmek, hasta olmak)
  • "Alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, iç, dış, orta, büyük, küçük, sağ, sol, tek, çok, çift, bir, iki, üç, dört" gibi kelimelerle kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır. (Örn: alt yazı, ana vatan, ön söz, iç savaş)
  • "De" bağlacı ve "ki" bağlacı her zaman ayrı yazılır. (Örn: Sen de gel, biliyorum ki.)
  • "Mi" soru edatı her zaman ayrı yazılır. (Örn: Geliyor musun?)

⚠️ Dikkat: "De" bağlacı ile "-de" hal eki karıştırılmamalıdır. Bağlaç olan "de" ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. Hal eki olan "-de" bitişik yazılır ve çıkarıldığında anlam bozulur.

📝 Noktalama İşaretleri

Noktalama işaretleri, yazılı anlatımda duygu ve düşüncelerin daha açık ve anlaşılır iletilmesini sağlar, cümlenin yapısını ve duraklama noktalarını belirtir.

• Nokta (.) :
  • Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur.
  • Bazı kısaltmaların sonuna konur. (Örn: Dr., Cad.)
  • Sıra bildiren sayılardan sonra konur. (Örn: 2., III.)
  • Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı ayırmak için kullanılır. (Örn: 29.10.1923)
• Virgül (,) :
  • Eş görevli kelime veya kelime gruplarını ayırmak için kullanılır. (Örn: Pazardan elma, armut, muz aldım.)
  • Sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır. (Örn: Geldi, oturdu, konuşmaya başladı.)
  • Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş özneyi belirtmek için kullanılır.
  • Ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için kullanılır.
  • Anlam karışıklığını önlemek için kullanılır. (Örn: Genç, doktora yaklaştı.)
  • Hitaplardan sonra konur. (Örn: Sayın Başkan,)
• Noktalı Virgül (;) :
  • Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırmak için kullanılır. (Örn: Erkek çocuklara Ali, Can, Emre; kız çocuklara Ayşe, Elif, Zeynep adları verildi.)
  • Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır. (Örn: At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.)
• İki Nokta (:) :
  • Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlenin sonuna konur. (Örn: Milli Edebiyat Dönemi yazarları şunlardır: Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp...)
  • Kendisiyle ilgili açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur. (Örn: Kendimi tanıtmama izin verin: Ben bir öğretmenim.)
• Üç Nokta (...) :
  • Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur.
  • Alıntılarda atlanan yerleri belirtmek için kullanılır.
  • Sözün bir yerde kesildiğini, devamının okuyucuya bırakıldığını göstermek için kullanılır.

💡 İpucu: Virgülün kullanıldığı her yerde noktalı virgül kullanılamaz, ancak noktalı virgülün kullanıldığı bazı yerlerde virgül kullanılamaz. Özellikle tür/takım ayırmada noktalı virgüle dikkat edin.