7. "Dolaylı tümleçler ismin -e, -de, -den halleriyle oluşur."
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç yoktur?
A) Yağmur sabaha kadar yağdı.
B) Öğretmen tahtaya yazı yazdı.
C) Mavi kalemi çok seviyorum.
D) Kardeşim okuldan döndü.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, dolaylı tümleçlerin temel özelliğini ve cümlelerde nasıl bulunduğunu anlamamız gerekiyor. Dolaylı tümleçler, yüklemi yer, yön veya durum açısından tamamlayan ögelerdir ve ismin -e (yönelme), -de (bulunma), -den (ayrılma) hal eklerini alırlar. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- Dolaylı Tümleç Nedir?
- Dolaylı tümleçler, yükleme sorulan "kime?", "neye?", "nereye?", "kimde?", "nede?", "nerede?", "kimden?", "neden?", "nereden?" sorularına cevap veren ögelerdir.
- Bu ögeler, ismin -e, -de, -den hal eklerinden birini mutlaka alırlar.
- A) Yağmur sabaha kadar yağdı.
- Bu cümlede yüklem "yağdı" fiilidir.
- "Ne yağdı?" sorusunun cevabı "Yağmur" (özne) olur.
- "Ne zamana kadar yağdı?" sorusunun cevabı "sabaha kadar" ifadesidir. Bu ifade, bir zaman zarfı tümlecidir.
- "Sabaha" kelimesi "-e" hal ekini almış olsa da, "sabaha kadar" bir bütün olarak "ne zamana kadar?" sorusuna cevap verdiği için dolaylı tümleç değil, zarf tümlecidir. Dolayısıyla bu cümlede dolaylı tümleç yoktur. Ancak, "-e" eki taşıyan bir kelime barındırmaktadır.
- B) Öğretmen tahtaya yazı yazdı.
- Bu cümlede yüklem "yazdı" fiilidir.
- "Kim yazdı?" sorusunun cevabı "Öğretmen" (özne) olur.
- "Nereye yazdı?" sorusunun cevabı "tahtaya" ifadesidir. "Tahtaya" kelimesi "-e" hal ekini almıştır ve dolaylı tümleç görevindedir.
- Bu cümlede dolaylı tümleç vardır.
- C) Mavi kalemi çok seviyorum.
- Bu cümlede yüklem "seviyorum" fiilidir.
- "Kim seviyor?" sorusunun cevabı "Ben" (gizli özne) olur.
- "Neyi seviyorum?" sorusunun cevabı "Mavi kalemi" (belirtili nesne) olur. "-i" hal eki almıştır.
- "Ne kadar seviyorum?" sorusunun cevabı "çok" (zarf tümleci) olur.
- Bu cümlede yer alan hiçbir sözcük ismin "-e, -de, -den" hal eklerinden birini almamıştır. Dolayısıyla, dolaylı tümleç olabilecek bir sözcük de bulunmamaktadır. Bu nedenle bu cümlede kesinlikle dolaylı tümleç yoktur.
- D) Kardeşim okuldan döndü.
- Bu cümlede yüklem "döndü" fiilidir.
- "Kim döndü?" sorusunun cevabı "Kardeşim" (özne) olur.
- "Nereden döndü?" sorusunun cevabı "okuldan" ifadesidir. "Okuldan" kelimesi "-den" hal ekini almıştır ve dolaylı tümleç görevindedir.
- Bu cümlede dolaylı tümleç vardır.
A seçeneğinde "-e" hal eki alan bir kelime bulunsa da, bu kelime bir zarf tümlecinin parçasıdır ve dolaylı tümleç görevinde değildir. C seçeneğinde ise ismin "-e, -de, -den" hallerinden hiçbirini alan bir kelime bulunmamaktadır. Bu durum, C seçeneğini dolaylı tümleç içermeyen en net cümle yapmaktadır.
Cevap C seçeneğidir.
