Kök basıncı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Suyun topraktan kökler vasıtasıyla alınmasını sağlar
B) Özellikle gece saatlerinde daha belirgindir
C) Bitkilerde suyun yapraklara kadar taşınmasında tek mekanizmadır
D) Kök hücrelerindeki iyon konsantrasyonu ile ilişkilidir
Kök basıncı, bitkilerde suyun topraktan alınması ve taşınmasında rol oynayan önemli bir mekanizmadır. Ancak suyun bitki içinde taşınması birden fazla faktörün etkisiyle gerçekleşir. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyerek kök basıncı hakkındaki yanlış ifadeyi bulalım:
- A) Suyun topraktan kökler vasıtasıyla alınmasını sağlar: Bu ifade doğrudur. Kök hücreleri, topraktaki iyonları aktif olarak emerek kök içinde bir ozmotik potansiyel farkı yaratır. Bu fark nedeniyle su, daha yüksek su potansiyeline sahip topraktan, daha düşük su potansiyeline sahip kök içine doğru ozmozla hareket eder. Bu su girişi, kök içinde bir pozitif basınç oluşturur ki buna kök basıncı denir.
- B) Özellikle gece saatlerinde daha belirgindir: Bu ifade de doğrudur. Gündüzleri, bitkilerde terleme (transpirasyon) hızı çok yüksektir. Terleme, yapraklardan su buharı şeklinde su kaybı demektir ve bu durum, suyu köklerden yapraklara doğru çeken çok güçlü bir negatif basınç (çekme kuvveti) oluşturur. Geceleyin ise stomalar genellikle kapalı olduğu için terleme hızı düşer veya durur. Bu durumda terleme çekimi azalır ve kök basıncının etkisi daha belirgin hale gelir. Hatta bazı bitkilerde sabahları yaprak uçlarından su damlacıklarının çıkması (gutasyon) kök basıncının bir sonucudur.
- C) Bitkilerde suyun yapraklara kadar taşınmasında tek mekanizmadır: Bu ifade yanlıştır. Kök basıncı, özellikle kısa boylu bitkilerde veya terlemenin düşük olduğu durumlarda suyun yukarı taşınmasına yardımcı olsa da, uzun boylu ağaçlarda suyun kilometrelerce yukarı taşınmasında ana itici güç değildir. Bitkilerde suyun yapraklara kadar taşınmasındaki birincil ve en güçlü mekanizma, terleme çekimi (kohezyon-gerilim teorisi) olarak bilinen olaydır. Terleme çekimi, su moleküllerinin birbirine ve ksilem çeperlerine tutunma (kohezyon ve adezyon) özellikleri sayesinde, yapraklardan buharlaşan suyun oluşturduğu negatif basınçla suyu köklerden yapraklara kadar çeker. Kök basıncı bu mekanizmaya ek olarak küçük bir katkı sağlar, ancak tek mekanizma değildir.
- D) Kök hücrelerindeki iyon konsantrasyonu ile ilişkilidir: Bu ifade doğrudur. Kök basıncının temel nedeni, kök hücrelerinin topraktan aktif olarak iyonları (mineralleri) alarak ksilem içine pompalamasıdır. Bu durum, ksilem içindeki çözünen madde (iyon) konsantrasyonunu artırır. Ksilem içindeki iyon konsantrasyonu arttığında, su potansiyeli düşer ve bu da topraktan suyun ozmoz yoluyla kök içine ve ksileme doğru hareket etmesini sağlar. Dolayısıyla kök basıncı doğrudan iyon konsantrasyonu farkıyla ilişkilidir.
Yukarıdaki açıklamalar ışığında, kök basıncının bitkilerde suyun yapraklara kadar taşınmasında tek mekanizma olduğunu iddia eden C seçeneği yanlıştır.
Cevap C seçeneğidir.
