Basit, türemiş, birleşik kelimeler nedir Test 1

5. Aşağıdaki kelimelerden hangisi hem yapım eki almış hem de birleşik kelime özelliği taşımaktadır?

A) Akşamüzeri
B) Yazılım
C) Ateşböceği
D) Gökyüzü

Sevgili öğrenciler,

Bu soruda bizden hem yapım eki almış hem de birleşik kelime özelliği taşıyan kelimeyi bulmamız isteniyor. Öncelikle bu iki kavramı hatırlayalım:

• Yapım eki: Bir kelimenin anlamını veya türünü (isimden fiil, fiilden isim vb.) değiştiren eklerdir. Yeni bir kelime türetirler. Örneğin: "göz" (isim) + "-lük" (yapım eki) = "gözlük" (yeni isim).
• Birleşik kelime: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan kelimelerdir. Örneğin: "gece" + "kondu" = "gecekondu".

Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:

• A) Akşamüzeri:

  Birleşik kelime mi? Evet, "akşam" ve "üzeri" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur.

  Yapım eki almış mı? Hayır. "Akşam" kelimesi kök halindedir. "Üzeri" kelimesindeki "-i" eki ise iyelik ekidir (çekim eki), yani kelimenin anlamını değiştirmemiş, sadece aitlik bildirmiştir. Bu nedenle yapım eki almamıştır.

• B) Yazılım:

  Birleşik kelime mi? Hayır, bu kelime tek bir kökten türemiştir.

  Yapım eki almış mı? Evet. "Yaz-" (fiil kökü) kelimesine "-ılım" yapım eki gelerek "yazılım" (isim) kelimesini oluşturmuştur. Yani yapım eki almıştır ancak birleşik değildir.

• C) Ateşböceği:

  Birleşik kelime mi? Evet, "ateş" ve "böcek" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Bu nedenle birleşik kelime özelliğini taşır.

  Yapım eki almış mı? Evet. "Böcek" kelimesi, Türkçenin derinliklerinde "bög-" (şişmek, kabarmak anlamında eski bir fiil kökü) kelimesinden "-ek" yapım ekiyle türemiştir. Bu "-ek" eki, fiilden isim yapan bir yapım ekidir. Dolayısıyla, "ateşböceği" birleşik kelimesinin içindeki "böcek" kelimesi aslında yapım eki almıştır. Bu bilgi, kelimelerin kökenlerini incelediğimizde ortaya çıkar ve "böcek" kelimesinin sadece bir kök olmadığını gösterir.

  Bu durumda, "Ateşböceği" hem birleşik kelime özelliği taşımakta hem de yapım eki almış bir kelimeyi (böcek) barındırmaktadır.

• D) Gökyüzü:

  Birleşik kelime mi? Evet, "gök" ve "yüzü" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur.

  Yapım eki almış mı? Hayır. "Gök" kelimesi kök halindedir. "Yüz" kelimesi de kök halindedir. "-ü" eki ise iyelik ekidir (çekim eki), yani kelimenin anlamını değiştirmemiştir. Bu nedenle yapım eki almamıştır.

Yukarıdaki incelemeler sonucunda, hem birleşik kelime özelliği taşıyan hem de yapım eki almış bir kelimeyi barındıran seçeneğin C olduğu açıkça görülmektedir.

Cevap C seçeneğidir.