Oldurgan fiil ekleri (-r, -t, -tır) Test 1

🎓 Oldurgan fiil ekleri (-r, -t, -tır) Test 1 - Ders Notu

📝 Bu ders notu, oldurgan fiillerin ne olduğunu, nasıl oluştuklarını ve ettirgen fiillerden farklarını anlamana yardımcı olacak temel bilgileri kapsar. Testteki soruları doğru yanıtlamak için bu konulara hakim olmalısın.

📌 Oldurgan Fiil Nedir?

Oldurgan fiiller, aslında geçişsiz olan bir fiili, üzerine ek alarak geçişli hale getiren fiillerdir. Yani, öznenin bir eylemi başkasına yaptırması veya bir durumu oldurması anlamını katarlar.

• Geçişsiz fiil: Nesne alamaz. (Örn: "uyumak", "gülmek")
• Oldurgan fiil: Geçişsiz bir fiile "-r, -t, -tır" ekleri getirilerek geçişli hale getirilir. Artık nesne alabilir.
• "Kimi?", "Neyi?" sorularına cevap verir hale gelir.

💡 İpucu: Bir fiilin oldurgan olup olmadığını anlamak için, ek almadan önceki haline "onu" kelimesini getirerek dene. Eğer "onu" ile anlamsız oluyorsa (geçişsizse) ve ek aldıktan sonra "onu" ile anlamlı hale geliyorsa (geçişliyse), o fiil oldurgandır.

📌 Oldurgan Fiil Ekleri ve Kullanımı

Türkçede oldurgan fiiller genellikle "-r", "-t" ve "-tır" ekleriyle oluşturulur. Hangi ekin geleceği fiilin ses özelliklerine göre değişir.

📝 -r Eki

Genellikle tek heceli ve bazı çift heceli fiillere gelir. Ünlü ve ünsüz uyumuna göre şekil alabilir.

• Örnek: Öl-mek (geçişsiz) -> Öl-dür-mek (geçişli) (Onu öldürmek)
• Örnek: Bit-mek (geçişsiz) -> Bit-ir-mek (geçişli) (Onu bitirmek)
• Örnek: Kop-mak (geçişsiz) -> Kop-ar-mak (geçişli) (Onu koparmak)

📝 -t Eki

Çoğunlukla fiilin kökü "-l" veya "-n" ile biten fiillere gelir.

• Örnek: Gül-mek (geçişsiz) -> Gül-üt-mek (geçişli) (Onu gülütmek - günlük dilde pek kullanılmasa da yapı olarak doğru)
• Örnek: Uyu-mak (geçişsiz) -> Uyut-mak (geçişli) (Onu uyutmak)
• Örnek: Kork-mak (geçişsiz) -> Korkut-mak (geçişli) (Onu korkutmak)

📝 -tır Eki

Genellikle iki veya daha fazla heceli fiillere ve bazı tek heceli fiillere gelir. Ses uyumuna göre "-dir, -dur, -dür, -tir, -tur, -tür" şeklinde de olabilir.

• Örnek: Piş-mek (geçişsiz) -> Piş-ir-mek (geçişli) (Onu pişirmek)
• Örnek: Ağla-mak (geçişsiz) -> Ağlat-mak (geçişli) (Onu ağlatmak)
• Örnek: Gel-mek (geçişsiz) -> Gel-dir-mek (geçişli) (Onu getirmek - istisnai bir durumdur, "getir" fiili "gel-dir"den türemiştir)
• Örnek: Oku-mak (geçişli) -> Okut-mak (geçişli) (Bu örnekte fiil zaten geçişli olduğu için ettirgen fiil olur.)

⚠️ Dikkat: Bazı fiillerde ekler değişebilir veya birden fazla ek alabilir. Örneğin, "gitmek" fiili "götürmek" şeklinde oldurganlaşır. "Yemek" fiili "yedirmek" olur.

📌 Oldurgan ve Ettirgen Fiiller Arasındaki Fark

Bu iki fiil türü sıklıkla karıştırılır çünkü ikisi de aynı ekleri (-r, -t, -tır) kullanır. Ancak temel bir farkları vardır:

• Oldurgan Fiil: Geçişsiz bir fiili geçişli yapar. (Onu + fiil + ek = anlamlı)
• Ettirgen Fiil: Zaten geçişli olan bir fiilin geçişlilik derecesini artırır, eylemi başkasına yaptırma anlamı katar. (Onu + fiil + ek = anlamlı, ama fiilin kendisi de zaten "onu" alabiliyordu.)

📝 Örneklerle Farkı Anlayalım:

• Oldurgan:
  • Gül-mek (geçişsiz: onu gülmek X)
  • Gül-üt-mek (geçişli: onu gülütmek ✓) ➡️ Bu oldurgandır.
• Ettirgen:
  • Yaz-mak (geçişli: onu yazmak ✓)
  • Yaz-dır-mak (geçişli: onu yazdırmak ✓) ➡️ Bu ettirgendir.

⚠️ Dikkat: Bir fiilin oldurgan mı yoksa ettirgen mi olduğunu anlamanın en kolay yolu, fiilin ek almadan önceki haline "onu" kelimesini getirerek test etmektir. Eğer ek almadan önce "onu" kelimesiyle kullanılamıyorsa (geçişsizse) ve ek aldıktan sonra kullanılabiliyorsa oldurgandır. Eğer ek almadan önce de "onu" kelimesiyle kullanılabiliyorsa (geçişliyse) ve ek aldıktan sonra da kullanılabiliyorsa ettirgendir.

💡 İpucu: Test sorularında bu ayrımı iyi yapmak için fiilin kök halini dikkatlice incele!