Merhaba sevgili öğrenciler!
Büyük ünlü uyumu, Türkçe'nin temel ses özelliklerinden biridir. Bu kuralı anlamak ve hangi kelimelerde aranıp aranmadığını bilmek, dil bilgisi konularında size büyük kolaylık sağlayacaktır. Haydi sorumuzu adım adım inceleyelim:
- Büyük Ünlü Uyumu Nedir?
- Türkçe kelimelerde, kelimenin ilk hecesindeki ünlü harf kalın (a, ı, o, u) ise, sonraki hecelerdeki ünlüler de kalın olmalıdır.
- Eğer ilk hecedeki ünlü harf ince (e, i, ö, ü) ise, sonraki hecelerdeki ünlüler de ince olmalıdır.
- Örnek: "orman" (o-a: kalın-kalın, uyumlu), "gelenek" (e-e-e: ince-ince-ince, uyumlu).
- Büyük Ünlü Uyumu Hangi Kelimelerde Aranmaz?
- Bu kural, genellikle Türkçe kökenli kelimeler için geçerlidir.
- Yabancı dillerden Türkçeye geçmiş (alıntı/ödünç) kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz. Bu kelimeler kurala uymak zorunda değildir ve genellikle uymazlar.
- Bazı istisna Türkçe kelimelerde (anne, elma, hangi, inanmak, kardeş, şişman vb.) ve birleşik kelimelerde de büyük ünlü uyumu aranmaz.
- Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Kitapçı
- Kelimenin kökü "Kitap"tır. Ünlüleri: i (ince) - a (kalın).
- "Kitap" kelimesi yabancı kökenli (Farsça) olduğu için büyük ünlü uyumuna uymaz. Yani kökte uyum aranmaz.
- "-çı" eki, "Kitap" kelimesinin son ünlüsü olan "a" (kalın) ile uyumlu olarak "çı" (kalın) şeklinde gelmiştir. Ek, kökün son ünlüsüne uyum sağlamıştır.
- Ancak kelimenin bütününe baktığımızda (i-a-ı), ilk ünlü ince, diğerleri kalın olduğu için büyük ünlü uyumu yoktur.
- B) Kalemlik
- Kelimenin kökü "Kalem"dir. Ünlüleri: a (kalın) - e (ince).
- "Kalem" kelimesi yabancı kökenli (Arapça) olduğu için büyük ünlü uyumuna uymaz. Yani kökte uyum aranmaz.
- "-lik" eki, "Kalem" kelimesinin son ünlüsü olan "e" (ince) ile uyumlu olarak "lik" (ince) şeklinde gelmiştir. Ek, kökün son ünlüsüne uyum sağlamıştır.
- Ancak kelimenin bütününe baktığımızda (a-e-i), ilk ünlü kalın, diğerleri ince olduğu için büyük ünlü uyumu yoktur.
- C) Telefon
- Kelimenin kökü "Telefon"dur. Ünlüleri: e (ince) - e (ince) - o (kalın).
- "Telefon" kelimesi yabancı kökenli (Fransızca/Yunanca) olduğu için büyük ünlü uyumuna uymaz.
- Bu kelime, herhangi bir ek almamış, kök halinde bir kelimedir ve kendi içindeki ünlüler (e-e-o) büyük ünlü uyumuna aykırıdır. Bu kelimede büyük ünlü uyumu doğrudan aranmaz ve bulunmaz.
- D) Defterler
- Kelimenin kökü "Defter"dir. Ünlüleri: e (ince) - e (ince).
- "Defter" kelimesi yabancı kökenli (Arapça) olmasına rağmen, Türkçe'ye geçerken aldığı biçim itibarıyla büyük ünlü uyumuna uymaktadır (e-e).
- "-ler" eki, "Defter" kelimesinin son ünlüsü olan "e" (ince) ile uyumlu olarak "ler" (ince) şeklinde gelmiştir.
- Kelimenin bütününe baktığımızda (e-e-e), tüm ünlüler ince olduğu için büyük ünlü uyumu vardır. Bu kelimede uyum aranır ve bulunur.
- Sonuç:
- A, B ve C seçeneklerindeki kelimelerin kökleri yabancı kökenli olduğu için büyük ünlü uyumuna uymazlar. Ancak A ve B seçeneklerinde ekler, kökün son ünlüsüne uyum sağlamıştır.
- D seçeneğindeki "Defterler" kelimesi ise yabancı kökenli olmasına rağmen büyük ünlü uyumuna uymaktadır.
- "Telefon" kelimesi ise ek almamış, kök halinde bir kelime olup kendi içindeki ünlüler büyük ünlü uyumuna tamamen aykırıdır. Bu durumda, büyük ünlü uyumunun doğrudan aranmadığı ve bulunmadığı en net örnek C seçeneğidir.
Cevap C seçeneğidir.
