8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "dudak ünsüzlerinin benzeşmesi" kuralına uygun bir yazım bulunmaktadır?
A) Sinembe gideceğiz.
B> Ambar dolusu buğday vardı.
C) Onbaşı askerlere talimat verdi.
D) Tenbel insanlardan hoşlanmam.
Sevgili öğrenciler, bu soruda Türkçedeki önemli ses olaylarından biri olan "dudak ünsüzlerinin benzeşmesi" kuralını arıyoruz. Bu kural, genellikle "n-b değişimi" olarak da bilinir. Hadi bu kuralı ve seçenekleri adım adım inceleyelim:
- Dudak Ünsüzlerinin Benzeşmesi (n-b Değişimi) Kuralı Nedir?
- Türkçede, "n" sesi kendisinden sonra gelen "b" sesi ile karşılaştığında, "n" sesi "m" sesine dönüşür. Bunun nedeni, "n" sesinin dil ucuyla (damak) çıkarılmasına karşın, "b" sesinin dudaklarla çıkarılmasıdır. Dudakların etkisiyle "n" sesi de dudak ünsüzü olan "m" sesine dönüşerek bir uyum (benzeşme) sağlar.
- Bu kural, yazımda da kendini gösterir. Örneğin, "canbaz" yerine "cambaz", "penbe" yerine "pembe", "tenbel" yerine "tembel" yazarız.
- Önemli Not: Bu kural genellikle tek kelime içinde geçerlidir. Bileşik kelimelerde (örneğin "onbaşı", "binbaşı") ve özel isimlerde (örneğin "İstanbul", "Safranbolu") yazımda bu kural uygulanmaz, yani "n" sesi korunur.
- Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Sinembe gideceğiz.
- Burada "Sinem" özel ismine "-e" yönelme hâl eki gelmiştir. "Sinem" kelimesinde zaten "m" sesi bulunmaktadır ve "n" sesi "b" sesiyle karşılaşmamıştır. Dolayısıyla bu cümlede dudak ünsüzlerinin benzeşmesi kuralı aranmaz ve uygulanmamıştır. Yazım doğrudur.
- B) Ambar dolusu buğday vardı.
- Buradaki "ambar" kelimesinin kökeni "anbar" şeklindedir. "anbar" kelimesinde "n" sesi, kendisinden sonra gelen "b" sesi ile karşılaşmıştır. Kural gereği "n" sesi "m" sesine dönüşerek "ambar" şeklini almıştır. Bu, dudak ünsüzlerinin benzeşmesi kuralına uygun bir yazımdır ve doğrudur.
- C) Onbaşı askerlere talimat verdi.
- Buradaki "onbaşı" kelimesi, "on" ve "başı" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş bir bileşik kelimedir. Kuralda belirttiğimiz gibi, bileşik kelimelerde dudak ünsüzlerinin benzeşmesi kuralı uygulanmaz. Bu nedenle "onbaşı" şeklinde yazılması doğrudur ve kuralın uygulanmadığı bir örnektir.
- D) Tenbel insanlardan hoşlanmam.
- Buradaki "tenbel" kelimesinde "n" sesi, kendisinden sonra gelen "b" sesi ile karşılaşmıştır. Kural gereği "n" sesinin "m" sesine dönüşerek "tembel" şeklinde yazılması gerekirdi. Ancak "tenbel" şeklinde yazıldığı için, bu yazım dudak ünsüzlerinin benzeşmesi kuralına uygun değildir, yani kurala aykırı bir yazım hatası içermektedir. Soru bizden kurala uygun bir yazım bulmamızı istiyor.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "dudak ünsüzlerinin benzeşmesi" kuralına uygun yazımın B seçeneğinde yer alan "ambar" kelimesinde olduğunu görüyoruz.
Cevap B seçeneğidir.
