Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "gerçek özne" kullanılmıştır?
A) Yollara tuz döküldü.
B) Bu konu uzun uzun tartışıldı.
C) Çocuklar bahçede top oynuyor.
D) Dün gece çok güzel süslendi.
Sevgili öğrenciler, bu soruda "gerçek özne" kavramını anlamamız gerekiyor. Türkçede bir cümlenin öznesi, eylemi gerçekleştiren veya eylemin durumunu üstlenen varlıktır. Ancak özne ikiye ayrılır:
- Gerçek Özne (Etken Özne): Cümledeki eylemi bizzat yapan, gerçekleştiren varlıktır. Genellikle etken çatılı fiillerle kullanılır. "Kim?" veya "Ne?" sorularına cevap verir.
- Sözde Özne (Edilgen Özne): Cümledeki eylemden etkilenen varlıktır, eylemi bizzat kendisi yapmaz, başkası tarafından yapılır. Genellikle edilgen çatılı fiillerle (-l, -n ekleri) kullanılır. "Kim?" veya "Ne?" sorularına cevap verir ama aslında işi yapan değildir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Yollara tuz döküldü.
- Buradaki fiil "döküldü"dür. Fiil, "-ül" eki alarak edilgen çatılı olmuştur.
- "Ne döküldü?" diye sorduğumuzda "tuz" cevabını alırız.
- Peki, tuz kendi kendine mi döküldü? Hayır, tuz başkası tarafından (belediye ekipleri, insanlar vb.) dökülmüştür.
- Bu durumda "tuz", eylemden etkilenen varlıktır, eylemi yapan değildir. Dolayısıyla "tuz" burada sözde öznedir.
- B) Bu konu uzun uzun tartışıldı.
- Buradaki fiil "tartışıldı"dır. Fiil, "-ıl" eki alarak edilgen çatılı olmuştur.
- "Ne tartışıldı?" diye sorduğumuzda "bu konu" cevabını alırız.
- Konu kendi kendine mi tartışıldı? Hayır, konu insanlar tarafından tartışılmıştır.
- Bu durumda "bu konu", eylemden etkilenen varlıktır, eylemi yapan değildir. Dolayısıyla "bu konu" burada sözde öznedir.
- C) Çocuklar bahçede top oynuyor.
- Buradaki fiil "oynuyor"dur. Fiil, etken çatılıdır (herhangi bir edilgenlik eki almamıştır).
- "Kim oynuyor?" diye sorduğumuzda "çocuklar" cevabını alırız.
- Çocuklar, oynama eylemini bizzat kendileri mi yapıyor? Evet, eylemi gerçekleştirenler çocuklardır.
- Bu durumda "çocuklar", eylemi bizzat yapan varlıktır. Dolayısıyla "çocuklar" burada gerçek öznedir.
- D) Dün gece çok güzel süslendi.
- Buradaki fiil "süslendi"dir. Fiil, "-en" eki alarak edilgen çatılı olmuştur.
- "Kim süslendi?" veya "Ne süslendi?" diye sorduğumuzda (genellikle gizli özne olan "o" veya bağlamdan anlaşılan bir nesne) cevabını alırız. Örneğin, "oda" veya "gelin" süslenmiş olabilir.
- Süslenme eylemini bizzat kendisi mi yaptı? Hayır, başkası tarafından (dekoratörler, kuaförler vb.) süslenmiştir.
- Bu durumda (gizli özne veya nesne) eylemden etkilenen varlıktır, eylemi yapan değildir. Dolayısıyla burada sözde özne kullanılmıştır.
Yukarıdaki analizlere göre, sadece C seçeneğindeki "çocuklar" kelimesi, oynama eylemini bizzat gerçekleştiren gerçek öznedir.
Cevap C seçeneğidir.
