9. "Öğretmen, ödevlerin zamanında teslim edilmesini ve düzenli olmasını istedi."
Bu cümledeki anlatım bozukluğu aşağıdaki değişikliklerin hangisiyle giderilebilir?
A) "teslim edilmesini" yerine "yapılmasını" getirilmeli
B) "ve" bağlacı kaldırılarak cümle ikiye ayrılmalı
C) "düzenli olmasını" ifadesi cümleden çıkarılmalı
D) "ödevlerin" sözcüğü tekil yapılmalı
Merhaba sevgili öğrenciler,
Bu soruda, verilen cümlede bir anlatım bozukluğu olduğunu ve bu bozukluğun nasıl giderileceğini bulmamız isteniyor. Öncelikle cümleyi dikkatlice inceleyelim:
- Cümle: "Öğretmen, ödevlerin zamanında teslim edilmesini ve düzenli olmasını istedi."
Şimdi adım adım anlatım bozukluğunu tespit edelim ve seçenekleri değerlendirelim:
- 1. Cümledeki Yüklemler ve Nesneler:
- Cümlenin yüklemi "istedi".
- Öğretmen ne istedi? İki şeyi istediği anlaşılıyor:
- a) "ödevlerin zamanında teslim edilmesini"
- b) "düzenli olmasını"
- Her iki ifade de "istedi" fiilinin nesnesi konumundadır ve "-ma/-me" ekiyle oluşturulmuş isim fiil gruplarıdır.
- 2. Anlatım Bozukluğunun Tespiti:
- "Öğretmen, ödevlerin zamanında teslim edilmesini istedi." ifadesi gayet doğru ve anlamlıdır. Burada "ödevlerin" sözcüğü, "teslim edilmesi" isim fiilinin öznesi (tamlayanı) görevindedir.
- Şimdi ikinci kısma bakalım: "Öğretmen, ödevlerin düzenli olmasını istedi." Bu kısım kulağa biraz tuhaf geliyor. "Ödevlerin düzenli olması" ne anlama geliyor? Ödevlerin kendisinin mi düzenli olması, yoksa ödev yapma eyleminin mi düzenli olması?
- Eğer kastedilen ödevlerin "düzenli bir şekilde yapılması" ise, o zaman "ödevlerin düzenli yapılmasını" denmesi gerekirdi.
- Eğer kastedilen ödevlerin "dış görünüşünün, sunumunun düzenli/derli toplu olması" ise, bu ifade yine de "teslim edilmesi" gibi bir eylemle aynı yapıda birleştirildiğinde bir uyumsuzluk yaratıyor. "Teslim edilmesi" bir eylemi, "düzenli olması" ise bir durumu/niteliği ifade eder. İki farklı nitelikteki nesneyi tek bir "ve" bağlacıyla birleştirmek anlatım bozukluğuna yol açar. Bu durum genellikle "nesne eksikliği" veya "tamlayan eksikliği" olarak adlandırılan yapısal uyumsuzluklardandır.
- 3. Seçeneklerin Değerlendirilmesi:
- A) "teslim edilmesini" yerine "yapılmasını" getirilmeli: Cümle "Öğretmen, ödevlerin zamanında yapılmasını ve düzenli olmasını istedi." şeklini alırdı. Bu değişiklik, "teslim edilmesini" yerine "yapılmasını" getirerek ilk kısmı değiştirir ancak ikinci kısımdaki "ödevlerin düzenli olmasını" ifadesindeki belirsizliği veya uyumsuzluğu gidermez. Dolayısıyla anlatım bozukluğu devam eder.
- B) "ve" bağlacı kaldırılarak cümle ikiye ayrılmalı: Bu durumda cümle şöyle olurdu:
- "Öğretmen, ödevlerin zamanında teslim edilmesini istedi." (Bu cümle tamamen doğrudur.)
- "Öğretmen, ödevlerin düzenli olmasını istedi." (Bu cümle, tek başına ele alındığında, ödevlerin derli toplu, düzenli olmasını istemek anlamında kabul edilebilir bir ifadedir. İlk cümleyle olan yapısal uyumsuzluk ortadan kalktığı için anlatım bozukluğu giderilmiş olur.) Bu çözüm, iki farklı isteği ayrı ayrı ve doğru bir şekilde ifade etmemizi sağlar.
- C) "düzenli olmasını" ifadesi cümleden çıkarılmalı: Cümle "Öğretmen, ödevlerin zamanında teslim edilmesini istedi." şeklini alırdı. Bu, cümleyi dil bilgisi açısından doğru yapar ancak öğretmenin ikinci isteğini (düzenli olma) tamamen ortadan kaldırır. Bu bir anlatım bozukluğunu gidermekten ziyade, cümlenin anlamını değiştirmektir.
- D) "ödevlerin" sözcüğü tekil yapılmalı: Cümle "Öğretmen, ödevin zamanında teslim edilmesini ve düzenli olmasını istedi." şeklini alırdı. Bu değişiklik, ödevin sayısını değiştirir ancak "ödevin düzenli olmasını" ifadesindeki yapısal uyumsuzluğu veya belirsizliği gidermez.
Yukarıdaki değerlendirmelere göre, "ve" bağlacını kaldırarak cümleyi ikiye ayırmak, her iki isteği de ayrı ayrı ve dil bilgisi kurallarına uygun bir şekilde ifade etmemizi sağlar. Bu, orijinal cümledeki yapısal uyumsuzluğu en doğru şekilde giderir.
Cevap B seçeneğidir.
