Sözcükte yapı TYT Test 1

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem yapım eki hem çekim eki almış bir sözcük vardır?

A) Öğrenciler sınavda başarılı oldu.
B) Kitaplarımı düzenliyor.
C) Gözlüğünü kaybetmiş.
D) Evimize yeni komşular geldi.

Sevgili öğrenciler, bu soruda hem yapım eki hem de çekim eki almış bir sözcük arıyoruz. Öncelikle bu eklerin ne anlama geldiğini hatırlayalım:

• Yapım Eki: Bir sözcüğün anlamını veya türünü (isimden fiile, fiilden isme vb.) değiştiren, ondan yeni bir sözcük türeten ektir. Yapım ekleri her zaman çekim eklerinden önce gelir.
• Çekim Eki: Sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmeyen, sadece cümle içindeki görevini (çoğulluk, iyelik, hal, zaman vb.) belirten ektir.

Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim ve sözcükleri köklerine, yapım ve çekim eklerine ayıralım:

• A) Öğrenciler sınavda başarılı oldu.
  • Öğrenciler:
    • Kök: öğren- (fiil)
    • Yapım Eki: -ci (fiilden isim yapan ek, "öğren-" fiilini "öğrenci" ismine dönüştürür.)
    • Çekim Eki: -ler (çoğul eki)

    Bu sözcükte hem yapım eki (-ci) hem de çekim eki (-ler) bulunmaktadır. Yapım eki, sözcüğün türünü (fiilden isme) değiştirmiştir.

  • Sınavda: sınav (isim) + -da (çekim eki - bulunma hal eki). Bu sözcükte sadece çekim eki vardır.
  • Başarılı: başar- (fiil) + -ı (yapım eki - fiilden isim) + -lı (yapım eki - isimden sıfat). Bu sözcükte sadece yapım ekleri vardır.
  • Oldu: ol- (fiil) + -du (çekim eki - görülen geçmiş zaman eki). Bu sözcükte sadece çekim eki vardır.
• B) Kitaplarımı düzenliyor.
  • Kitaplarımı: kitap (isim) + -lar (çekim eki - çoğul) + -ım (çekim eki - iyelik) + -ı (çekim eki - belirtme hal eki). Bu sözcükte sadece çekim ekleri vardır.
  • Düzenliyor:
    • Kök: düzen (isim)
    • Yapım Eki: -le (isimden fiil yapan ek, "düzen" ismini "düzenle-" fiiline dönüştürür.)
    • Çekim Eki: -yor (şimdiki zaman eki)

    Bu sözcükte de hem yapım eki (-le) hem de çekim eki (-yor) bulunmaktadır. Yapım eki, sözcüğün türünü (isimden fiile) değiştirmiştir.

• C) Gözlüğünü kaybetmiş.
  • Gözlüğünü:
    • Kök: göz (isim)
    • Yapım Eki: -lük (isimden isim yapan ek, "göz" isminden "gözlük" ismini türetir.)
    • Çekim Ekleri: -ü (iyelik eki, 3. tekil şahıs) ve -nü (belirtme hal eki, kaynaştırma harfi 'n' ile birlikte)

    Bu sözcükte hem yapım eki (-lük) hem de çekim ekleri (-ü, -nü) bulunmaktadır. Yapım eki, sözcüğün türünü (isimden isme) değiştirmemiştir.

  • Kaybetmiş: kayıp (isim) + et- (yardımcı fiil) -> kaybet- (birleşik fiil) + -miş (çekim eki - öğrenilen geçmiş zaman eki). Bu sözcükte sadece çekim eki vardır.
• D) Evimize yeni komşular geldi.
  • Evimize: ev (isim) + -imiz (çekim eki - iyelik) + -e (çekim eki - yönelme hal eki). Bu sözcükte sadece çekim ekleri vardır.
  • Komşular: komşu (isim) + -lar (çekim eki - çoğul eki). Bu sözcükte sadece çekim eki vardır.
  • Geldi: gel- (fiil) + -di (çekim eki - görülen geçmiş zaman eki). Bu sözcükte sadece çekim eki vardır.

Yukarıdaki analizlerde de görüldüğü gibi, A, B ve C seçeneklerinde hem yapım eki hem de çekim eki almış sözcükler bulunmaktadır. Ancak bu tür sorularda genellikle, yapım eki alarak türünü değiştirmeyen (örneğin isimden isim türeten) ve ardından çekim eki alan sözcükler "en doğru" veya "en tipik" örnek olarak kabul edilir.

Bu bağlamda:

• A seçeneğindeki "Öğrenciler" sözcüğünde yapım eki (-ci) fiil olan kökü (öğren-) isim haline getirerek sözcüğün türünü değiştirmiştir.
• B seçeneğindeki "Düzenliyor" sözcüğünde yapım eki (-le) isim olan kökü (düzen) fiil haline getirerek sözcüğün türünü değiştirmiştir.
• C seçeneğindeki "Gözlüğünü" sözcüğünde ise yapım eki (-lük) isim olan kökü (göz) yine isim olarak bırakmış, yani sözcüğün türünü değiştirmemiştir. Ardından da çekim ekleri almıştır. Bu durum, aranan özelliğe en uygun ve en net örneği teşkil etmektedir.

Bu nedenle, sorunun beklentisi doğrultusunda en uygun cevap C seçeneğidir.

Cevap C seçeneğidir.