? Sözcükte yapı TYT Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, TYT "Sözcükte Yapı" testlerinde karşılaşabileceğin kökler, ekler (yapım ve çekim ekleri) ve sözcüklerin yapısal özelliklerini (basit, türemiş, birleşik) kapsayan temel bilgileri sade bir dille özetlemektedir.
? Sözcükte Kök Nedir?
Bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasına "kök" denir. Kök, sözcüğün tüm ekleri atıldıktan sonra geriye kalan ve sözcüğün şimdiki haliyle anlam ilişkisi devam eden kısmıdır.
- İsim Kökü: Varlıkların, kavramların veya duyguların adı olan köklerdir. Bu kökler "-mek, -mak" mastar ekini almaz.
? Örnek: ev, su, taş, yol, insan
- Fiil Kökü: Bir iş, oluş veya hareket bildiren köklerdir. Bu kökler "-mek, -mak" mastar ekini alabilir.
? Örnek: oku-, gel-, gör-, yaz-, koş-
- Ortak Kök (İkili Kök): Hem isim hem de fiil olarak kullanılabilen, ancak isim ve fiil hali arasında anlam bağı olan köklerdir.
? Örnek: "savaş" (isim olarak "savaş", fiil olarak "savaş-mak"), "boya" (isim olarak "boya", fiil olarak "boya-mak")
- Sesteş Kök (Eş Sesli Kök): Yazılışları aynı, anlamları farklı olan ve aralarında herhangi bir anlam bağı bulunmayan isim ve fiil kökleridir.
? Örnek: "gül" (çiçek olan gül, gül-mek fiili), "yüz" (organ olan yüz, yüz-mek fiili, sayı olan yüz)
⚠️ Dikkat: Kökü bulurken kelimenin şimdiki anlamıyla kök arasında mutlaka bir anlam ilişkisi olmalıdır. Örneğin "balıkçı" kelimesinin kökü "balık"tır, "bal" değildir.
? Yapım Ekleri: Yeni Sözcükler Oluşturur
Yapım ekleri, bir sözcüğün köküne veya gövdesine gelerek onun anlamını veya türünü (isimden fiil, fiilden isim vb.) değiştiren eklerdir. Yapım eki alan sözcüklere "türemiş sözcük" denir.
- İsimden İsim Yapan Ekler: Bir isim köküne gelerek ondan yeni bir isim türetir.
? Örnek: ev-li, göz-lük, tuz-lu, çocuk-luk
- İsimden Fiil Yapan Ekler: Bir isim köküne gelerek ondan fiil türetir.
? Örnek: baş-la-, göz-le-, su-sa-, az-al-
- Fiilden İsim Yapan Ekler: Bir fiil köküne gelerek ondan isim türetir.
? Örnek: oku-l, gör-gü, sev-gi, yaz-ıcı
- Fiilden Fiil Yapan Ekler: Bir fiil köküne gelerek ondan yeni bir fiil türetir.
? Örnek: gör-ün-, yaz-dır-, kır-ıl-, sev-iş-
? İpucu: Bir sözcük yapım eki aldığında, artık o sözcüğe "gövde" denir. Gövde de yeni yapım ekleri alabilir.
? Çekim Ekleri: Anlamı Değiştirmez, Görev Yükler
Çekim ekleri, sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmez; sadece cümledeki görevini, durumunu veya kişi-zaman ilişkisini belirler. Sözcüğün temel anlamını korur.
- İsim Çekim Ekleri: İsimlere gelerek onların cümle içindeki durumunu belirtir.
- Hâl (Durum) Ekleri: Belirtme (-i, -ı, -u, -ü), Yönelme (-e, -a), Bulunma (-de, -da, -te, -ta), Ayrılma (-den, -dan, -ten, -tan).
? Örnek: ev-i, okul-a, ders-te, iş-ten
- İyelik (Sahiplik) Ekleri: Varlığın kime veya neye ait olduğunu belirtir.
? Örnek: ev-im (benim), araba-n (senin), kitap-ı (onun)
- Çoğul Eki: Varlığın birden fazla olduğunu belirtir (-ler, -lar).
? Örnek: öğrenci-ler, masa-lar
- İlgi (Tamlayan) Eki: İsim tamlamalarında tamlayana gelen ek (-ın, -in, -un, -ün).
? Örnek: okul-un kapısı, su-yun sesi
- Fiil Çekim Ekleri: Fiillere gelerek zaman, kişi, kip ve olumsuzluk gibi anlamlar katar.
- Kip Ekleri: Haber (zaman) kipleri (-yor, -ecek, -miş, -di, -r) ve Dilek kipleri (-meli, -e, -se, emir).
? Örnek: gel-iyor, oku-yacak, gör-meli
- Şahıs (Kişi) Ekleri: Eylemi kimin yaptığını gösterir.
? Örnek: gel-di-m, gör-dü-nüz
- Olumsuzluk Eki: Eylemin yapılmadığını belirtir (-me, -ma).
? Örnek: gel-me-, oku-ma-
- Soru Eki: Cümleye soru anlamı katar (-mi, -mı, -mu, -mü).
? Örnek: geldi-mi?, okuyor-musun?
⚠️ Dikkat: Çekim ekleri genellikle yapım eklerinden sonra gelir. Örneğin "kitap-lık-çı-lar-dan" sözcüğünde "kitap" kök, "-lık" ve "-çı" yapım ekleri, "-lar" ve "-dan" ise çekim ekleridir.
? Sözcük Yapısı: Basit, Türemiş, Birleşik
Sözcükler, yapım eki alıp almadıklarına veya birden fazla sözcüğün birleşip birleşmediğine göre üç ana gruba ayrılır.
- Basit Sözcük: Hiçbir yapım eki almamış sözcüklerdir. Sadece çekim ekleri alabilirler, bu durum onların basit yapısını değiştirmez.
? Örnek: ev, ev-ler, ev-e, gel-di, gör-dü-m
- Türemiş Sözcük: En az bir yapım eki almış sözcüklerdir. Yapım eki alarak kökünden farklı bir anlama veya türde yeni bir sözcük oluşmuştur.
? Örnek: göz-lük, sev-gi, baş-la-, gör-gü-lü
- Birleşik Sözcük: En az iki sözcüğün birleşerek yeni bir kavramı karşıladığı sözcüklerdir. Bu birleşme isim, fiil veya sıfat şeklinde olabilir.
? Örnek:
- Birleşik İsim: gecekondu, aslanağzı, hanımeli, bilgisayar, kahvaltı
- Birleşik Fiil: fark etmek, seyretmek, yardım etmek, vazgeçmek, başvurmak
- Birleşik Sıfat: üç aylık, boşboğaz, açık göz
? İpucu: Birleşik sözcükler, birleşen kelimelerin anlamlarını kaybederek yeni bir anlam kazanabilirler (anlam kayması), ya da birleşen kelimelerden biri veya ikisi ses düşmesi/türemesi gibi ses olaylarına uğrayabilir.
