1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde basit zamanlı fiil kullanılmıştır?
A) Yarın bu kitabı okumuş olacağım.
B) Her sabah kahvaltıdan sonra çay içerim.
C) Odaya girdiğinde herkes çalışıyordu.
D) Bu projeyi bitirebilseydik çok iyi olurdu.
Sevgili öğrenciler, bu soruda fiillerin zaman yapılarını, yani basit zamanlı mı yoksa birleşik zamanlı mı olduklarını ayırt etmemiz isteniyor. Gelin, adım adım bu konuyu hatırlayalım ve soruyu çözelim.
- Basit Zamanlı Fiil Nedir?
Bir fiil, sadece bir tane kip (haber veya dilek kipi) ve bir tane zaman eki almışsa basit zamanlıdır. Yani fiil kök veya gövdesine sadece bir zaman/kip eki gelir. Örneğin: "geldi" (geçmiş zaman), "geliyor" (şimdiki zaman), "gelecek" (gelecek zaman), "gelir" (geniş zaman), "gelmeli" (gereklilik kipi), "gelse" (şart kipi), "gel" (emir kipi).
- Birleşik Zamanlı Fiil Nedir?
Bir fiil, bir kip ve zaman ekinden sonra bir de "ek fiil" (idi, imiş, ise) alarak ikinci bir zaman veya kip anlamı kazanırsa birleşik zamanlı olur. Yani fiil kök veya gövdesine iki tane zaman/kip eki gelir. Örneğin: "geliyordu" (şimdiki zamanın hikayesi), "gelmişti" (duyulan geçmiş zamanın hikayesi), "gelecekmiş" (gelecek zamanın rivayeti), "gelirse" (geniş zamanın şartı).
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Yarın bu kitabı okumuş olacağım.
- Buradaki fiil "okumuş olacağım"dır. "Okumuş" (duyulan geçmiş zaman) ve "olacağım" (gelecek zaman) şeklinde iki ayrı zaman anlamı taşıyan bir yapıdır. "Olmak" yardımcı fiiliyle kurulmuş ve gelecek zaman eki almıştır. Bu, basit zamanlı bir fiil değildir, birleşik zamanlı bir yapıdır.
- B) Her sabah kahvaltıdan sonra çay içerim.
- Buradaki fiil "içerim"dir. "İç-" fiil köküne sadece "-er" (geniş zaman eki) ve "-im" (1. tekil şahıs eki) gelmiştir. Fiil, sadece bir tane zaman eki (geniş zaman) aldığı için basit zamanlı bir fiildir.
- C) Odaya girdiğinde herkes çalışıyordu.
- Buradaki fiil "çalışıyordu"dur. "Çalış-" fiil köküne önce "-ıyor" (şimdiki zaman eki) ve ardından "-du" (ek fiilin hikayesi eki) gelmiştir. İki ayrı zaman/kip eki aldığı için (şimdiki zamanın hikayesi) birleşik zamanlı bir fiildir.
- D) Bu projeyi bitirebilseydik çok iyi olurdu.
- Bu cümlede iki fiil vardır: "bitirebilseydik" ve "olurdu".
- "Bitirebilseydik": "Bitir-" fiil köküne "-ebil-" (yeterlilik fiili), "-se" (şart kipi eki) ve "-y-di" (ek fiilin hikayesi eki) gelmiştir. İki ayrı kip/zaman eki aldığı için (şart kipinin hikayesi) birleşik zamanlı bir fiildir.
- "Olurdu": "Ol-" fiil köküne "-ur" (geniş zaman eki) ve "-du" (ek fiilin hikayesi eki) gelmiştir. İki ayrı zaman/kip eki aldığı için (geniş zamanın hikayesi) birleşik zamanlı bir fiildir.
Yukarıdaki incelemelere göre, sadece B seçeneğindeki "içerim" fiili tek bir zaman eki (geniş zaman) almıştır ve bu nedenle basit zamanlıdır.
Cevap B seçeneğidir.
