5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil basit zamanlı olmasına rağmen birleşik zamanlı gibi görünmektedir?
A) Gelseydin birlikte giderdik.
B) Oraya vardığımda herkes gitmişti.
C) Bu soruyu çözebilirdim.
D) Yarın bu saatlerde denize giriyor olacağız.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, fiillerin zaman yapılarını doğru bir şekilde anlamamız gerekiyor. Türkçede fiiller basit zamanlı veya birleşik zamanlı olabilir. Ancak bazen, bir fiil basit zamanlı olmasına rağmen yapısı gereği birleşik zamanlı gibi görünebilir. İşte bu inceliği yakalamaya çalışacağız.
- Basit Zamanlı Fiil: Bir fiil köküne veya gövdesine sadece bir kip ve zaman eki getirilmesiyle oluşan fiildir. Örneğin: "geldi" (görülen geçmiş zaman), "okuyor" (şimdiki zaman), "yazacak" (gelecek zaman).
- Birleşik Zamanlı Fiil: Bir fiil köküne veya gövdesine bir kip ve zaman eki getirildikten sonra, ek fiilin hikaye (-di), rivayet (-miş) veya şart (-sa) eklerinden birinin getirilmesiyle oluşan fiildir. Örneğin: "geliyordu" (şimdiki zamanın hikayesi), "okumuştu" (duyulan geçmiş zamanın hikayesi), "yazsaydı" (şart kipinin hikayesi).
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Gelseydin birlikte giderdik.
- "Gelseydin" fiili, "gel-" fiil köküne "-se" (şart kipi) ve "-y-di" (ek fiilin hikayesi) eklerinin gelmesiyle oluşmuştur. Bu, "şart kipinin hikayesi" olup birleşik zamanlıdır.
- "giderdik" fiili, "git-" fiil köküne "-er" (geniş zaman) ve "-di" (ek fiilin hikayesi) eklerinin gelmesiyle oluşmuştur. Bu, "geniş zamanın hikayesi" olup birleşik zamanlıdır.
- Bu seçenekteki fiiller birleşik zamanlıdır.
- B) Oraya vardığımda herkes gitmişti.
- Bu cümlede "gitmişti" fiili dikkatimizi çekiyor. Yüzeysel bakıldığında, "git-" fiil köküne "-miş" (duyulan geçmiş zaman) ve "-ti" (ek fiilin hikayesi) eklerinin gelmesiyle oluşmuş gibi görünür ve bu durumda "duyulan geçmiş zamanın hikayesi" yani birleşik zamanlı bir fiil olur.
- Ancak Türkçede "-miş" eki hem duyulan geçmiş zaman eki hem de "sıfat-fiil" (ortaç) eki olarak kullanılabilir. Eğer "gitmiş" kelimesini bir sıfat-fiil olarak kabul edersek (örneğin "gitmiş olan"), "-ti" eki bu sıfat-fiile gelerek onu yüklem yapmıştır. Ek fiil, isim soylu sözcüklere veya fiilimsilere geldiğinde, kendi basit zamanlarını (görülen geçmiş zaman, duyulan geçmiş zaman, şart, geniş zaman) oluşturur.
- Bu durumda "gitmişti" yapısı, "gitmiş" (sıfat-fiil) + "idi" (ek fiilin görülen geçmiş zamanı) şeklinde yorumlanabilir. Ek fiilin görülen geçmiş zamanı basit zamanlıdır. Dolayısıyla, "gitmişti" fiili, yapısındaki iki ek nedeniyle birleşik zamanlı gibi görünse de, bu yorumla basit zamanlı bir yüklem olarak kabul edilebilir. Soru bu tür bir dilbilgisel inceliği hedeflemektedir.
- C) Bu soruyu çözebilirdim.
- "çözebilirdim" fiili, "çöz-" fiil köküne "-ebil-" (yeterlilik fiili), "-ir" (geniş zaman) ve "-di" (ek fiilin hikayesi) eklerinin gelmesiyle oluşmuştur. Bu, "geniş zamanın hikayesi" olup birleşik zamanlıdır.
- D) Yarın bu saatlerde denize giriyor olacağız.
- "giriyor olacağız" fiil grubu, "giriyor" (şimdiki zaman fiilimsisi) ve "olmak" yardımcı fiilinin gelecek zaman çekimi ("olacağız") ile oluşmuştur. Burada asıl zaman eki "ol-" fiiline gelen "-acak" (gelecek zaman) ekidir. "Olacağız" fiili basit zamanlıdır (gelecek zaman). Ancak "giriyor olacağız" yapısı, "giriyor" fiilimsisi ve "olmak" yardımcı fiiliyle kurulduğu için karmaşık bir yapıya sahiptir ve birleşik zamanlı gibi görünebilir. Ancak fiilin zamanı (gelecek zaman) basittir. Yine de B seçeneğindeki "gitmişti" fiilindeki "sıfat-fiil + ek fiil" durumu, sorunun aradığı "basit zamanlı olmasına rağmen birleşik zamanlı gibi görünme" durumuna daha güçlü bir örnektir.
Sonuç olarak, "gitmişti" fiili, "-miş" ekinin sıfat-fiil olarak yorumlanması durumunda, ek fiilin basit zamanlı çekimiyle oluşmuş bir yüklem olarak kabul edilebilir. Bu durum, fiilin yapısı gereği birleşik zamanlı gibi görünmesine rağmen aslında basit zamanlı olmasını sağlar.
Cevap B seçeneğidir.
