Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtisiz nesne özne görevinde kullanılmıştır?
A) Çiçekler bahçede rengarenk açtı.
B) Öğretmen ödevleri dikkatle inceledi.
C) Çocuklar sokakta top oynadı.
D) Yağmur bütün gece yağdı.
Sevgili öğrenciler, bu soruda Türkçenin önemli dil bilgisi konularından olan "özne" ve "nesne" kavramlarını ve bunların bazen nasıl karıştırılabileceğini inceleyeceğiz. Özellikle "belirtisiz nesne" ve "özne" arasındaki ince farka dikkat etmemiz gerekiyor. Haydi, adım adım bu soruyu çözelim!
-
Özne Nedir? Cümlede işi yapan veya yargının hakkında bilgi verilen varlıktır. Yükleme sorulan "Kim?" veya "Ne?" sorularıyla bulunur.
-
Nesne Nedir? Yüklemden etkilenen varlıktır. İki türü vardır:
-
Belirtili Nesne: Yükleme sorulan "Kimi?", "Neyi?" sorularına cevap verir ve ismin -i hal ekini alır. (Örnek: Kitabı okudu.)
-
Belirtisiz Nesne: Yükleme sorulan "Ne?" sorusuna cevap verir ve ismin -i hal ekini almaz. Genellikle yüklemden hemen önce gelir. (Örnek: Kitap okudu.)
-
Püf Noktası: "Ne?" sorusu hem özneyi hem de belirtisiz nesneyi bulmak için kullanılır. Bu durumda karıştırmamak için fiilin "geçişli" mi (nesne alabilen) yoksa "geçişsiz" mi (nesne alamayan) olduğuna bakmalıyız.
-
Eğer fiil geçişsizse (yani "onu" kelimesini başına getiremiyorsak), "Ne?" sorusuna cevap veren kelime öznedir.
-
Eğer fiil geçişliyse (yani "onu" kelimesini başına getirebiliyorsak), "Ne?" sorusuna cevap veren kelime belirtisiz nesne olabilir.
-
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
-
A) Çiçekler bahçede rengarenk açtı.
- Yüklem: "açtı".
- "Ne açtı?" diye sorduğumuzda "Çiçekler" cevabını alırız.
- "Açmak" fiili burada "kendi kendine açılmak, çiçeklenmek" anlamında kullanılmıştır ve geçişsizdir (yani "onu açtı" diyemeyiz, anlamsız olur).
- Geçişsiz fiillerde "ne?" sorusuna cevap veren öğe her zaman öznedir.
- "Çiçekler" kelimesi, -i hal eki almadığı ve "ne?" sorusuna cevap verdiği için belirtisiz nesne gibi algılanabilir, ancak fiil geçişsiz olduğu için aslında öznedir. Bu durum, sorunun aradığı "belirtisiz nesne özne görevinde" kullanımına tam olarak uymaktadır.
-
B) Öğretmen ödevleri dikkatle inceledi.
- Yüklem: "inceledi".
- "Kim inceledi?" diye sorduğumuzda "Öğretmen" cevabını alırız (Özne).
- "Neyi inceledi?" diye sorduğumuzda "ödevleri" cevabını alırız. Bu kelime -i hal eki aldığı için belirtili nesnedir. Belirtisiz nesne yoktur.
-
C) Çocuklar sokakta top oynadı.
- Yüklem: "oynadı".
- "Kim oynadı?" diye sorduğumuzda "Çocuklar" cevabını alırız (Özne).
- "Ne oynadı?" diye sorduğumuzda "top" cevabını alırız. "Oynamak" fiili burada "top oynamak" şeklinde birleşik bir eylem gibi düşünülebilir ve "top" kelimesi -i hal eki almadığı için belirtisiz nesnedir. Burada belirtisiz nesne vardır ancak özne görevinde değil, kendi görevindedir.
-
D) Yağmur bütün gece yağdı.
- Yüklem: "yağdı".
- "Ne yağdı?" diye sorduğumuzda "Yağmur" cevabını alırız.
- "Yağmak" fiili de geçişsizdir (yani "onu yağdı" diyemeyiz).
- Dolayısıyla "Yağmur" da öznedir. Tıpkı A seçeneğindeki gibi, "ne?" sorusuna cevap veren bir özne vardır. Ancak "yağmak" fiili genellikle hep geçişsiz olarak kullanılırken, "açmak" fiili hem geçişli ("kapıyı açmak") hem de geçişsiz ("çiçek açmak") olarak kullanılabilir. Bu durum, "Çiçekler" kelimesinin belirtisiz nesne gibi algılanma ihtimalini daha güçlü kılar ve sorunun aradığı "belirtisiz nesne özne görevinde" ifadesine daha uygun bir örnek teşkil eder.
Bu durumda, A seçeneğindeki "Çiçekler" kelimesi, fiilin geçişsiz olması nedeniyle özne görevinde kullanılmış olmasına rağmen, "ne?" sorusuna cevap vermesi ve -i hal eki almaması nedeniyle belirtisiz nesne gibi algılanabilecek bir yapıdadır. Bu tür kullanımlar, dil bilgisi sorularında sıkça karşımıza çıkar ve dikkatli olmayı gerektirir.
Cevap A seçeneğidir.
