6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dönüşlü çatılı bir fiil kullanılmıştır?
A) Çocuk yere düşünce hemen kalktı.
B) Kadın saçını çok güzel taradı.
C) Öğrenciler sınavda başarılı oldu.
D) Misafirler için yemek pişirildi.
Merhaba sevgili öğrencilerim,
Bugünkü sorumuz, fiillerin çatı özelliklerinden biri olan "dönüşlü çatı" konusunu anlamamızı gerektiriyor. Dönüşlü çatılı fiiller, öznenin yaptığı işten yine kendisinin etkilendiği fiillerdir. Yani, işi yapan da işten etkilenen de aynı kişidir (öznedir). Genellikle fiile "-n" veya "-l" ekleri getirilerek oluşturulurlar; ancak bazen fiilin kendisi veya cümlenin anlamı da dönüşlülük özelliği taşıyabilir. Özellikle öznenin kendi vücut parçaları veya kendine ait eşyaları üzerinde yaptığı eylemler dönüşlü kabul edilir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Çocuk yere düşünce hemen kalktı.
- Bu cümlede fiil "kalktı"dır. "Kalkmak" fiili, öznenin kendi kendine yaptığı bir eylemdir ve bu eylemden yine özne (çocuk) etkilenir. Ancak "kalkmak" fiili, Türkçede genellikle "geçişsiz" (intransitive) bir fiil olarak kabul edilir. Dönüşlü fiillerde ise genellikle geçişli bir fiilin özne tarafından kendine uygulanması durumu söz konusudur. Bu nedenle, bu fiil dönüşlü çatıdan ziyade geçişsiz çatıya örnektir.
- B) Kadın saçını çok güzel taradı.
- Bu cümlede fiil "taradı"dır. İşi yapan "Kadın"dır (özne). Peki, taranan nedir? "Saçını" (kadının kendi saçı). Burada kadın, tarama eylemini kendi saçları üzerinde gerçekleştiriyor ve bu eylemden yine kendisi (saçları taranmış bir şekilde) etkileniyor. Yani işi yapan da işten etkilenen de öznedir. Bu durum, dönüşlü çatının temel özelliğidir. Öznenin kendi vücut parçası üzerinde yaptığı eylemler dönüşlü kabul edilir.
- C) Öğrenciler sınavda başarılı oldu.
- Bu cümlede fiil "başarılı oldu"dur. İşi yapan "Öğrenciler"dir (özne). Başarılı olma eyleminden yine öğrenciler etkilenir. Ancak "başarılı olmak" fiili de "kalkmak" fiili gibi geçişsiz bir fiildir ve öznenin kendi kendine yaptığı bir durumu ifade eder. Dönüşlü çatıdaki gibi bir eylemin özne tarafından kendine uygulanması durumu yoktur. Bu nedenle dönüşlü çatılı değildir.
- D) Misafirler için yemek pişirildi.
- Bu cümlede fiil "pişirildi"dir. Fiildeki "-il" eki, bu fiilin "edilgen" (passive) çatılı olduğunu gösterir. Yemeği kimin pişirdiği belli değildir, yemek başkası tarafından pişirilmiştir. İşi yapan belli olmadığı için ve fiil edilgenlik eki aldığı için bu fiil dönüşlü çatılı değildir.
Yukarıdaki açıklamalara göre, öznenin yaptığı işten yine kendisinin etkilendiği ve eylemi kendi üzerinde gerçekleştirdiği cümle B seçeneğidir.
Cevap B seçeneğidir.
