10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nesnesine göre geçişsiz, öznesine göre etken çatılı bir fiil kullanılmıştır?
A) Bütün kitaplar raflara yerleştirildi.
B) Çocuk sabaha kadar uyudu.
C) Yemekler güzelce pişirildi.
D) Ödevler dün akşam bitirildi.
Merhaba sevgili öğrencilerim! Bu soruda, fiillerin çatı özelliklerini, yani nesnesine ve öznesine göre nasıl sınıflandırıldıklarını anlamamız gerekiyor. Haydi, adım adım bu önemli konuyu hatırlayalım ve soruyu birlikte çözelim.
- Fiil Çatısı Nedir?
Fiil çatısı, bir fiilin özne ve nesne ile olan ilişkisini gösteren bir özelliktir. İki ana başlık altında incelenir: nesnesine göre çatı ve öznesine göre çatı.
- Nesnesine Göre Çatı:
- Geçişli Fiil: Nesne alabilen fiillerdir. Fiilin önüne "onu" kelimesini getirebiliyorsak o fiil geçişlidir. (Örnek: okumak -> onu okumak, görmek -> onu görmek)
- Geçişsiz Fiil: Nesne alamayan fiillerdir. Fiilin önüne "onu" kelimesini getiremiyorsak o fiil geçişsizdir. (Örnek: uyumak -> onu uyumak (olmaz), gülmek -> onu gülmek (olmaz))
- Öznesine Göre Çatı:
- Etken Fiil: İşin bizzat özne tarafından yapıldığı fiillerdir. Fiilde edilgenlik, dönüşlülük veya işteşlik ekleri (-n, -l, -ş) bulunmaz. Gerçek özne bellidir ve işi yapandır. (Örnek: Çocuk koştu. -> Koşma işini çocuk yaptı.)
- Edilgen Fiil: İşin başkası tarafından yapıldığı, öznenin işten etkilendiği fiillerdir. Fiilde "-n" veya "-l" çatı eki bulunur. Gerçek özne belli değildir, cümledeki özne "sözde özne"dir. (Örnek: Kapı açıldı. -> Kapıyı kimin açtığı belli değil, kapı açılma işinden etkilendi.)
- Dönüşlü Fiil: İşin özne tarafından yapılıp yine öznenin kendisini etkilediği fiillerdir. Fiilde "-n" veya "-l" çatı eki bulunur. (Örnek: Çocuk yıkandı. -> Yıkama işini çocuk yaptı ve kendisi etkilendi.)
- İşteş Fiil: İşin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığı fiillerdir. Fiilde "-ş" çatı eki bulunur. (Örnek: Selamlaştılar. -> Karşılıklı selam verdiler.)
- Şimdi sorumuzda bizden istenen, fiilin nesnesine göre geçişsiz ve öznesine göre etken olmasıdır. Seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Bütün kitaplar raflara yerleştirildi.
- Fiil: "yerleştirildi"
- Nesnesine göre: "Onu yerleştirildi" diyemeyiz. Ancak "yerleştirmek" fiili geçişlidir. "Yerleştirildi" fiili edilgen yapıldığı için nesne alamaz hale gelmiştir.
- Öznesine göre: Fiilde "-l" eki var ve işin kim tarafından yapıldığı belli değil ("Bütün kitaplar" sözde öznedir). Bu fiil edilgen çatılıdır. Dolayısıyla etken değildir.
- B) Çocuk sabaha kadar uyudu.
- Fiil: "uyudu"
- Nesnesine göre: "Onu uyudu" diyemeyiz. Fiil geçişsizdir.
- Öznesine göre: Uyuma işini bizzat "çocuk" yapmıştır. Fiilde edilgenlik, dönüşlülük veya işteşlik eki (-n, -l, -ş) yoktur. Fiil etken çatılıdır.
- Bu seçenek, her iki şartı da sağlamaktadır.
- C) Yemekler güzelce pişirildi.
- Fiil: "pişirildi"
- Nesnesine göre: "Onu pişirildi" diyemeyiz. "Pişirmek" fiili geçişlidir. "Pişirildi" fiili edilgen yapıldığı için nesne alamaz hale gelmiştir.
- Öznesine göre: Fiilde "-l" eki var ve işin kim tarafından yapıldığı belli değil ("Yemekler" sözde öznedir). Bu fiil edilgen çatılıdır. Dolayısıyla etken değildir.
- D) Ödevler dün akşam bitirildi.
- Fiil: "bitirildi"
- Nesnesine göre: "Onu bitirildi" diyemeyiz. "Bitirmek" fiili geçişlidir. "Bitirildi" fiili edilgen yapıldığı için nesne alamaz hale gelmiştir.
- Öznesine göre: Fiilde "-l" eki var ve işin kim tarafından yapıldığı belli değil ("Ödevler" sözde öznedir). Bu fiil edilgen çatılıdır. Dolayısıyla etken değildir.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, hem nesnesine göre geçişsiz hem de öznesine göre etken çatılı fiilin kullanıldığı cümlenin B seçeneği olduğunu görüyoruz.
Cevap B seçeneğidir.
