🧬 Kalıtım Nedir?
Kalıtım, anne ve babadan gelen genetik özelliklerin yavrulara aktarılmasıdır. Bu aktarım sayesinde yavrular, ebeveynlerine benzer özellikler gösterirler. Göz rengi, saç şekli, boy uzunluğu gibi pek çok özelliğimiz kalıtım yoluyla belirlenir.
- 🧬 Gen: Kalıtımın temel birimidir. DNA üzerinde bulunur ve belirli bir özelliği kontrol eder.
- 🧬 Kromozom: Genleri taşıyan yapılardır. İnsanlarda her hücrede 23 çift (46 adet) kromozom bulunur.
- 🧬 DNA: Genetik bilgiyi taşıyan moleküldür. Çift sarmallı bir yapıya sahiptir.
🌱 Mendel Genetiği ve İlkeleri
Gregor Mendel, kalıtım prensiplerini ortaya koyan bilim insanıdır. Bezelye bitkileri üzerinde yaptığı çalışmalarla genetik biliminin temellerini atmıştır. Mendel'in çalışmaları sonucunda ortaya çıkan bazı temel ilkeler şunlardır:
🌿 Baskınlık İlkesi
Eğer bir özellik için farklı gen versiyonları (aleller) varsa, bunlardan biri diğerine baskın olabilir. Baskın olan özellik, yavrularda her zaman kendini gösterir. Çekinik özellik ise sadece iki kopyası bir araya geldiğinde ortaya çıkar.
- 🌿 Örneğin, bezelyelerde mor çiçek geni (M), beyaz çiçek genine (m) baskındır. Bu durumda, Mm genotipine sahip bir bezelye bitkisi mor çiçekli olacaktır. Beyaz çiçekli olması için mm genotipinde olması gerekir.
🌼 Ayrılma İlkesi
Her birey, her özellik için iki gen (alel) taşır. Üreme hücreleri (gametler) oluşurken, bu genler birbirinden ayrılır ve her gamete sadece bir gen gider. Döllenme sırasında, anne ve babadan gelen gametler birleşerek yavrunun genotipini oluşturur.
- 🌼 Örneğin, bir bitkinin çiçek rengi için Mm genotipine sahip olduğunu varsayalım. Bu bitki gamet oluştururken, M ve m genleri birbirinden ayrılır. Oluşan gametlerin yarısı M, yarısı m genini taşır.
🌻 Bağımsız Dağılım İlkesi
Farklı özelliklere ait genler, birbirinden bağımsız olarak gametlere dağılır. Yani, bir özelliğin kalıtımı diğer özelliğin kalıtımını etkilemez.
- 🌻 Örneğin, bezelyelerde tohum rengi ve tohum şekli gibi iki farklı özellik ele alalım. Tohum rengi (sarı veya yeşil) ve tohum şekli (yuvarlak veya buruşuk) genleri, gametlere birbirinden bağımsız olarak dağılır. Bu sayede, sarı-yuvarlak, sarı-buruşuk, yeşil-yuvarlak ve yeşil-buruşuk gibi farklı kombinasyonlarda yavrular oluşabilir.
Mendel genetiği, modern genetik biliminin temelini oluşturur. Günümüzde genetik mühendisliği, tıp ve tarım gibi birçok alanda kullanılmaktadır.
Uygulama Sorusu:
Eğer kahverengi göz rengi (K) mavi göz rengine (k) baskın ise, Kk genotipine sahip bir bireyin göz rengi ne olur?
Çözüm:
Kahverengi göz rengi (K) mavi göz rengine (k) baskın olduğu için, Kk genotipine sahip bir bireyin göz rengi kahverengi olacaktır. Çünkü baskın gen (K), çekinik genin (k) etkisini baskılar.
