🧬 2026 TYT Kimya: Çok Alellilik Nedir?
Çok alellilik, bir genin popülasyonda ikiden fazla alele sahip olması durumudur. Yani, bir karakteri belirleyen genin birden fazla farklı versiyonu bulunur. Normalde, bir genin iki aleli (biri anneden, diğeri babadan gelen) olduğunu düşünürüz. Ancak bazı durumlarda, bir gen için ikiden fazla alel olabilir.
🩸 Çok Alelliliğe Örnek: İnsan Kan Grupları
İnsanlardaki ABO kan grubu sistemi, çok alelliliğe klasik bir örnektir. Bu sistemi kontrol eden genin üç aleli vardır: $I^A$, $I^B$ ve $i$.
- 🩸 $I^A$ aleli, A antijenini üretir.
- 🩸 $I^B$ aleli, B antijenini üretir.
- 🩸 $i$ aleli ise antijen üretmez.
Bu üç alelin farklı kombinasyonları, dört farklı fenotipi (kan grubunu) ortaya çıkarır: A, B, AB ve 0.
🧬 Genotipler ve Fenotipler
*
A Kan Grubu: $I^A I^A$ veya $I^A i$ genotipleriyle belirlenir.
*
B Kan Grubu: $I^B I^B$ veya $I^B i$ genotipleriyle belirlenir.
*
AB Kan Grubu: $I^A I^B$ genotipiyle belirlenir. Burada, $I^A$ ve $I^B$ alelleri eş baskındır (kodominant). Yani, her iki alelin de etkisi fenotipte görülür.
*
0 Kan Grubu: $ii$ genotipiyle belirlenir.
🐇 Tavşanlarda Kürk Rengi
Tavşanlardaki kürk rengi de çok alelliliğe bir örnektir. Bir genin dört farklı aleli, farklı kürk renklerini belirler:
- 🐇 $C$: Agouti (vahşi tip) kürk rengi
- 🐇 $c^{ch}$: Chinchilla kürk rengi
- 🐇 $c^h$: Himalaya kürk rengi
- 🐇 $c$: Albino (beyaz) kürk rengi
Bu aleller arasında baskınlık ilişkisi vardır: $C > c^{ch} > c^h > c$. Yani, $C$ aleli diğer tüm alellere baskındır, $c^{ch}$ aleli $c^h$ ve $c$ alellerine baskındır ve $c^h$ aleli $c$ aleline baskındır.
📝 Çok Alelliliğin Önemi
Çok alellilik, popülasyonlardaki genetik çeşitliliği artırır. Bu çeşitlilik, türlerin değişen çevre koşullarına uyum sağlamasına yardımcı olur. Ayrıca, genetik hastalıkların ve özelliklerin daha karmaşık bir şekilde kalıtılmasını sağlar.
❓ Soru Çözümü İçin İpuçları
* Çok alellilikle ilgili sorularda, genotipleri ve fenotipleri dikkatlice inceleyin.
* Baskınlık ilişkilerini göz önünde bulundurun.
* Kan grubu sorularında, hangi alellerin eş baskın olduğunu hatırlayın.
* Soruları çözerken Punnett karesi kullanmak faydalı olabilir.
