🧠 KPSS Eğitim: Klasik ve Edimsel Koşullanma
Öğrenme psikolojisinin temel taşlarından olan klasik ve edimsel koşullanma, KPSS hazırlık sürecinde de karşımıza sıkça çıkan konulardır. Bu iki kavramı anlamak, hem sınav başarısı hem de gündelik hayattaki davranışları yorumlayabilmek açısından büyük önem taşır. Gelin, bu iki öğrenme türünü yakından inceleyelim.
🐾 Klasik Koşullanma (Pavlov'un Köpekleri)
Klasik koşullanma, Rus fizyolog Ivan Pavlov tarafından keşfedilmiştir. Pavlov'un meşhur köpek deneyi, bu öğrenme türünü en iyi şekilde açıklar.
- 🍖 Koşulsuz Uyarıcı (KU): Doğuştan gelen, otomatik tepkiyi tetikleyen uyarıcıdır. Örneğin, et köpeğin salya salgılamasına neden olur.
- 🤤 Koşulsuz Tepki (KT): Koşulsuz uyarıcıya karşı gösterilen doğal tepkidir. Örneğin, et verildiğinde köpeğin salya salgılaması.
- 🔔 Koşullu Uyarıcı (KU): Başlangıçta nötr olan, ancak koşulsuz uyarıcı ile eşleştirildikten sonra tepkiyi tetikleyen uyarıcıdır. Örneğin, zil sesi başlangıçta köpekte herhangi bir tepki oluşturmazken, et ile birlikte verildiğinde salya salgılamasına neden olur.
- 🤤 Koşullu Tepki (KT): Koşullu uyarıcıya karşı öğrenilmiş tepkidir. Örneğin, sadece zil sesi duyduğunda köpeğin salya salgılaması.
Temel İlkeler:
- ⏰ Bitişiklik: Koşullu ve koşulsuz uyarıcıların birbirine yakın zamanlarda verilmesi gerekir.
- 🔁 Tekrar: Koşullu ve koşulsuz uyarıcıların tekrar tekrar eşleştirilmesi, öğrenmenin güçlenmesini sağlar.
- ❌ Sönme: Koşullu uyarıcının uzun süre koşulsuz uyarıcı olmadan verilmesi, koşullu tepkinin azalmasına veya ortadan kalkmasına neden olur.
- ✨ Genelleme: Koşullu uyarıcıya benzeyen diğer uyarıcılara da aynı tepkinin verilmesidir.
- 🔍 Ayırt Etme: Sadece belirli bir koşullu uyarıcıya tepki verilmesi, diğer benzer uyarıcılara tepki verilmemesidir.
🐀 Edimsel Koşullanma (Skinner'ın Kutusu)
Edimsel koşullanma, B.F. Skinner tarafından geliştirilmiştir. Bu öğrenme türünde, davranışların sonuçları davranışın tekrar edilme olasılığını etkiler.
- ➕ Pekiştirme: Bir davranışın tekrar edilme olasılığını artıran her türlü uyarıcı veya olaydır.
- 🎁 Olumlu Pekiştirme: Davranıştan sonra hoş bir uyarıcının verilmesi (ödül). Örneğin, ders çalıştığı için çocuğa şeker vermek.
- ➖ Olumsuz Pekiştirme: Davranıştan sonraHoş olmayan bir uyarıcının ortadan kaldırılması (kaçınma/kurtulma). Örneğin, baş ağrısı için ilaç içmek.
- ➖ Ceza: Bir davranışın tekrar edilme olasılığını azaltan her türlü uyarıcı veya olaydır.
- ➕ Olumlu Ceza: Davranıştan sonra hoş olmayan bir uyarıcının verilmesi (ceza). Örneğin, yalan söylediği için çocuğa tokat atmak.
- ➖ Olumsuz Ceza: Davranıştan sonra hoş bir uyarıcının ortadan kaldırılması (kayıp). Örneğin, kavga ettiği için çocuğun oyuncaklarını elinden almak.
Pekiştirme Tarifeleri:
- 📅 Sabit Oranlı Tarifeler: Her belirli sayıda davranıştan sonra pekiştirme verilir.
- 📅 Değişken Oranlı Tarifeler: Ortalama bir sayıda davranıştan sonra pekiştirme verilir.
- ⏱️ Sabit Aralıklı Tarifeler: Belirli bir zaman aralığından sonra davranış gerçekleşirse pekiştirme verilir.
- ⏱️ Değişken Aralıklı Tarifeler: Ortalama bir zaman aralığından sonra davranış gerçekleşirse pekiştirme verilir.
🤝 Klasik ve Edimsel Koşullanma Arasındaki Farklar
Temel fark, klasik koşullanmanın tepkisel davranışlarla, edimsel koşullanmanın ise istemli davranışlarla ilgili olmasıdır. Klasik koşullanmada uyarıcı önce gelir, tepki sonra gelirken, edimsel koşullanmada davranış önce gelir, sonuç sonra gelir.
KPSS'ye hazırlık sürecinde bu iki kavramı iyi anlamak, sınavda çıkabilecek soruları doğru yanıtlamanıza yardımcı olacaktır. Başarılar dilerim!
