Gözlerimde parıltısı bakır bir tasın,
Kulaklarım komşuların ayak sesinde;
Varsın bir yudum su getiren olmasın,
Baş ucumda biri bıraksın
İllâ bir testi!
Bu şiirin nazım şekli aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sone
B) Serbest nazım
C) Rubai
D) Murabba
Sevgili öğrenciler, bir şiirin nazım şeklini (biçimini) belirlemek için o şiirin yapısal özelliklerini dikkatlice incelememiz gerekir. Bu özellikler genellikle şunlardır:
- Dize sayısı ve kümelenmesi (bentler): Şiir kaç dizeden oluşuyor ve bu dizeler kaçar dizelik gruplar (bentler) halinde düzenlenmiş?
- Uyak (kafiye) düzeni: Dizelerin sonlarındaki ses benzerlikleri nasıl bir düzen oluşturuyor? (Örneğin, aaaa, aabb, abab, aaxa gibi.)
- Ölçü (vezin): Şiirde hece sayısı veya aruz kalıbı gibi belirli bir ritmik düzen var mı? Dizelerdeki hece sayıları birbirine eşit mi?
Şimdi verilen şiiri bu açılardan adım adım inceleyelim:
- Dize Sayısı ve Kümelenmesi: Şiir 5 dizeden oluşmaktadır ve belirli bir bent düzenine (dörtlük, üçlük gibi) uymamaktadır. Geleneksel şiirlerde genellikle dörtlükler (kıtalar) veya ikilikler (beyitler) halinde bir düzen görülür.
- Uyak Düzeni:
Dizelerin sonlarındaki ses benzerliklerine bakalım:
- "tasın" (a)
- "sesinde" (b)
- "olmasın" (a)
- "bıraksın" (a)
- "testi" (c)
Gördüğümüz gibi, uyak düzeni (a b a a c) düzensizdir ve geleneksel nazım şekillerinin belirli uyak kalıplarına uymamaktadır.
- Ölçü (Vezin): Dizelerdeki hece sayılarını sayalım:
- "Gözlerimde parıltısı bakır bir tasın" (12 hece)
- "Kulaklarım komşuların ayak sesinde" (12 hece)
- "Varsın bir yudum su getiren olmasın" (11 hece)
- "Baş ucumda biri bıraksın" (8 hece)
- "İllâ bir testi!" (5 hece)
Dizelerdeki hece sayıları birbirinden farklıdır (12, 12, 11, 8, 5). Bu durum, şiirde belirli bir hece ölçüsü veya aruz ölçüsü kullanılmadığını gösterir.
Bu incelemeler sonucunda, şiirin geleneksel nazım şekillerinin katı kurallarına (belirli dize sayısı, uyak düzeni, ölçü) uymadığını görüyoruz. Şimdi seçenekleri değerlendirelim:
- A) Sone: 14 dizeden oluşan, belirli uyak ve ölçü düzeni olan bir nazım şeklidir. Şiirimiz bu tanıma uymuyor.
- B) Serbest nazım: Şiirde ölçü, uyak ve dize sayısı gibi geleneksel kurallara bağlı kalınmadan, şairin iç dünyasını ve anlatmak istediklerini özgürce ifade ettiği bir nazım şeklidir. Şiirimizin özellikleri (düzensiz uyak, farklı hece sayıları, belirli bir bent düzenine uymaması) serbest nazımın tüm özelliklerini taşımaktadır.
- C) Rubai: Dört dizeden oluşan, aaxa uyak düzenine sahip ve aruz ölçüsüyle yazılan bir nazım şeklidir. Şiirimiz 5 dize ve farklı bir uyak düzenine sahiptir.
- D) Murabba: Dört dizeden oluşan bentlerle yazılan, genellikle aruz ölçüsü kullanılan ve belirli uyak düzenleri olan bir nazım şeklidir. Şiirimiz bu tanıma da uymuyor.
Bu durumda, şiirin hiçbir geleneksel kurala bağlı kalmadan yazıldığı açıkça görülmektedir. Bu da onu serbest nazım kategorisine sokar.
Cevap B seçeneğidir.
