7. "Dilek kipleri, fiilin gerçekleşmesini dilek, istek, gereklilik veya şart bildiren kiplerdir."
Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde dilek kipi kullanılmamıştır?
A) Bu işi bitireyim de rahatlayayım.
B) Yarın hava güzel olursa pikniğe gideriz.
C) Ödevlerimi zamanında teslim etmeliyim.
D) Dün akşam maçı izlemiş.
Sevgili öğrenciler, bu soruda fiil kiplerini ne kadar iyi anladığınızı ölçeceğiz. Öncelikle soruda verilen tanımı hatırlayalım: "Dilek kipleri, fiilin gerçekleşmesini dilek, istek, gereklilik veya şart bildiren kiplerdir." Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim ve hangi cümlede dilek kipi olmadığını bulalım:
- A) Bu işi bitireyim de rahatlayayım.
- Bu cümlede iki fiil var: "bitireyim" ve "rahatlayayım".
- "Bitir-e-yim" fiilinde "-e" eki, fiile istek anlamı katmıştır. Bu, İstek Kipi'dir.
- "Rahatla-y-a-yım" fiilinde "-a" eki de istek anlamı katmıştır. Bu da İstek Kipi'dir.
- İstek kipi, dilek kiplerinden biridir. Dolayısıyla bu cümlede dilek kipi kullanılmıştır.
- B) Yarın hava güzel olursa pikniğe gideriz.
- Bu cümlede "olursa" ve "gideriz" fiilleri bulunmaktadır.
- "Ol-ur-sa" fiilindeki "-sa" eki, fiile şart anlamı katmıştır. Bu, Şart Kipi'dir.
- Şart kipi, dilek kiplerinden biridir. Cümlede "gideriz" fiili geniş zaman (haber kipi) olsa bile, "olursa" fiili dilek kipi içerdiği için bu cümle dilek kipi kullanılmıştır diyebiliriz.
- C) Ödevlerimi zamanında teslim etmeliyim.
- Bu cümlede "teslim etmeliyim" fiili bulunmaktadır.
- "Teslim et-meli-yim" fiilindeki "-meli" eki, fiile gereklilik anlamı katmıştır. Bu, Gereklilik Kipi'dir.
- Gereklilik kipi, dilek kiplerinden biridir. Dolayısıyla bu cümlede dilek kipi kullanılmıştır.
- D) Dün akşam maçı izlemiş.
- Bu cümlede "izlemiş" fiili bulunmaktadır.
- "İzle-miş" fiilindeki "-miş" eki, fiile başkasından duyma veya sonradan fark etme anlamı katmıştır. Bu, Öğrenilen Geçmiş Zaman Kipi'dir.
- Öğrenilen geçmiş zaman kipi, bir haber (bildirme) kipidir. Dilek, istek, gereklilik veya şart anlamı taşımaz. Bu kip, fiilin ne zaman gerçekleştiğini bildirir.
- Bu nedenle, bu cümlede dilek kipi kullanılmamıştır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, D seçeneğindeki cümlenin fiilinin bir dilek kipi taşımadığını, bir haber kipi (öğrenilen geçmiş zaman) olduğunu görüyoruz.
Cevap D seçeneğidir.
