5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumsuzluğundan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Takım, maçı kazanmak için ellerinden geleni yapıyorlardı.
B) Öğrenciler, sınavda başarılı olmak için çok çalıştı.
C) Kitaplar, raflarda düzenli bir şekilde duruyordu.
D) Çiçekler, bahçede rengarenk açmıştı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugünkü sorumuz, Türkçede sıkça karşılaşılan bir anlatım bozukluğu türü olan "özne-yüklem uyumsuzluğu" ile ilgili. Bu tür hatalar, cümlelerimizin hem anlamını hem de dilbilgisel yapısını bozar. Şimdi gelin, bu soruyu adım adım inceleyerek doğru cevabı bulalım ve konuyu pekiştirelim.
Öncelikle, özne-yüklem uyumsuzluğu nedir, kısaca hatırlayalım:
- Bir cümlede özne (işi yapan veya durumu karşılayan) ile yüklem (işi, oluşu, durumu bildiren) arasında sayı ve kişi bakımından bir uyum olması gerekir.
- Türkçede bu uyumun temel kuralları şunlardır:
- Özne tekilse, yüklem de tekil olur. (Örnek: Çocuk geldi.)
- Özne çoğul ve insan ise, yüklem hem tekil hem de çoğul olabilir. (Örnek: Öğrenciler geldi. / Öğrenciler geldiler.)
- Özne çoğul ve insan dışı (hayvan, bitki, cansız varlık, soyut kavram vb.) ise, yüklem mutlaka tekil olur. (Örnek: Kuşlar uçtu. / Ağaçlar büyüdü. / Kitaplar eskidi.)
- Topluluk adları (takım, ordu, sınıf vb.) tekil özne kabul edilir ve yüklemleri tekil olur. (Örnek: Takım kazandı. / Ordu ilerledi.)
Şimdi seçenekleri bu kurallar ışığında inceleyelim:
- A) Takım, maçı kazanmak için ellerinden geleni yapıyorlardı.
- Bu cümlede özne "Takım"dır. "Takım" bir topluluk adıdır ve dilbilgisel olarak tekil bir öznedir.
- Yüklem ise "yapıyorlardı"dır. Bu yüklem çoğul bir çekime sahiptir (-lar eki).
- Kurala göre, tekil bir topluluk adının yüklemi de tekil olmalıdır. Yani "Takım, maçı kazanmak için ellerinden geleni yapıyordu." şeklinde olmalıydı.
- Burada özne (tekil) ile yüklem (çoğul) arasında bir uyumsuzluk vardır. Bu nedenle anlatım bozukluğu bu cümlede bulunmaktadır.
- B) Öğrenciler, sınavda başarılı olmak için çok çalıştı.
- Bu cümlede özne "Öğrenciler"dir. Özne çoğul ve insandır.
- Yüklem ise "çalıştı"dır. Yüklem tekil çekimlidir.
- Kurala göre, çoğul ve insan olan öznelerin yüklemi hem tekil ("çalıştı") hem de çoğul ("çalıştılar") olabilir. Her iki kullanım da doğrudur. Bu cümlede bir anlatım bozukluğu yoktur.
- C) Kitaplar, raflarda düzenli bir şekilde duruyordu.
- Bu cümlede özne "Kitaplar"dır. Özne çoğul ve insan dışıdır (cansız varlık).
- Yüklem ise "duruyordu"dur. Yüklem tekil çekimlidir.
- Kurala göre, çoğul ve insan dışı öznelerin yüklemi mutlaka tekil olmalıdır. Bu cümle kurala uygundur. Anlatım bozukluğu yoktur.
- D) Çiçekler, bahçede rengarenk açmıştı.
- Bu cümlede özne "Çiçekler"dir. Özne çoğul ve insan dışıdır (bitki).
- Yüklem ise "açmıştı"dır. Yüklem tekil çekimlidir.
- Kurala göre, çoğul ve insan dışı öznelerin yüklemi mutlaka tekil olmalıdır. Bu cümle kurala uygundur. Anlatım bozukluğu yoktur.
Gördüğümüz gibi, A seçeneğindeki "Takım" (tekil topluluk adı) öznesi ile "yapıyorlardı" (çoğul) yüklemi arasındaki uyumsuzluk, anlatım bozukluğuna yol açmıştır. Diğer seçeneklerde ise özne-yüklem uyumu doğru bir şekilde sağlanmıştır.
Cevap A seçeneğidir.
