Türkçede "-de / -da" ekinin yazımı, cümlenin anlamına ve yapısına göre değişir. Bu soruyu doğru çözmek için "de"nin iki farklı görevini hatırlayalım:
- Bağlaç olan "de / da": Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz veya çok az değişir. Genellikle "bile" anlamı katar ve her zaman ayrı yazılır. Örneğin: "Sen de gel." (Cümleden çıkarıldığında: "Sen gel." Anlam bozulmaz.)
- Hal eki (bulunma hali eki) olan "-de / -da": Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı tamamen bozulur, cümle anlamsız hale gelir. Bir şeyin nerede bulunduğunu veya ne zaman olduğunu bildirir ve her zaman bitişik yazılır. Örneğin: "Evde kimse yok." (Cümleden çıkarıldığında: "Ev kimse yok." Anlamsız olur.)
Şimdi sorudaki cümleyi inceleyelim: "O kitapçıda istediğim romanı bulamadım."
- Cümlede geçen "kitapçıda" kelimesindeki "da" ekini cümleden çıkarmayı deneyelim: "O kitapçı istediğim romanı bulamadım."
- Gördüğünüz gibi, "kitapçı" kelimesi tek başına kaldığında cümlenin anlamı tamamen değişiyor ve bozuluyor. Artık bir yerden değil, bir kişiden bahsediyormuşuz gibi oluyor. "Kitapçı" (dükkan) yerine "kitapçı" (meslek sahibi kişi) anlamı ortaya çıkıyor ve cümle anlamsızlaşıyor.
- Bu durum, "kitapçıda" kelimesindeki "-da" ekinin bir yer bildiren (bulunma hali) ek olduğunu ve kelimeye bitişik yazılması gerektiğini gösterir. Bu ek, "nerede" sorusuna cevap verir.
- Bu tür ekler, kelimenin anlamını veya türünü değiştirmeyen, sadece durumunu belirten çekim ekleridir. "Bulunma hali eki" de bir çekim ekidir.
Seçenekleri değerlendirelim:
- A) Bağlaç olduğu için: Yanlış. Eğer bağlaç olsaydı ayrı yazılırdı ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmazdı.
- B) Hal eki olduğu için: Doğru. "-da" eki, "kitapçı" kelimesine eklenerek "nerede" sorusuna cevap veren bir bulunma hali eki görevi görmektedir. Bu yüzden bitişik yazılır.
- C) İlgeç olduğu için: Yanlış. İlgeçler (edatlar) ayrı bir kelime türüdür (gibi, ile, için vb.). "-de" bir ek olduğu için ilgeç olamaz.
- D) Yapım eki olduğu için: Yanlış. Yapım ekleri kelimenin anlamını veya türünü değiştirir (örneğin, "göz"den "gözlük" veya "ev"den "evli"). Buradaki "-da" eki, "kitapçı" kelimesinin anlamını değiştirmemiş, sadece nerede bulunduğunu belirtmiştir. Bu bir çekim ekidir.
Cevap B seçeneğidir.
