3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öge dizilişi "Dolaylı Tümleç - Belirtili Nesne - Yüklem" şeklindedir?
A) Kitabı dün arkadaşıma verdim.
B) Okuldan sonra eve gideceğim.
C) Annem bana güzel bir hediye almış.
D) Sınıfta öğrenciler sessizce bekliyordu.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, cümlelerin öge dizilişlerini doğru bir şekilde belirlememiz ve istenen "Dolaylı Tümleç - Belirtili Nesne - Yüklem" sıralamasına uyan cümleyi bulmamız gerekiyor. Cümle ögelerini bulurken izlememiz gereken adımları hatırlayalım:
- Önce Yüklem bulunur. Yüklem, cümlede yargıyı bildiren temel ögedir.
- Sonra Özne bulunur. Yükleme "Kim?" veya "Ne?" soruları sorularak özne tespit edilir.
- Ardından Nesne (Belirtili veya Belirtisiz) bulunur. Belirtili nesne için "Neyi?", "Kimi?", belirtisiz nesne için "Ne?" sorusu sorulur.
- Daha sonra Dolaylı Tümleç bulunur. Yükleme "Kime?", "Neye?", "Nerede?", "Kimde?", "Neyde?", "Kimden?", "Neyden?" gibi sorular sorularak bulunur.
- Son olarak Zarf Tümleci bulunur. Yükleme "Nasıl?", "Ne zaman?", "Ne kadar?", "Neden?", "Niçin?" gibi sorular sorularak bulunur.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Kitabı dün arkadaşıma verdim.
- Yüklem: "verdim" (Yargıyı bildiren sözcük)
- Özne: (Ben) (Gizli özne. "Kim verdim?" sorusuna "Ben" cevabını alırız.)
- Belirtili Nesne: "Kitabı" ("Neyi verdim?" sorusuna "Kitabı" cevabını alırız. Belirtme hâl eki (-ı) almıştır.)
- Zarf Tümleci: "dün" ("Ne zaman verdim?" sorusuna "dün" cevabını alırız.)
- Dolaylı Tümleç: "arkadaşıma" ("Kime verdim?" sorusuna "arkadaşıma" cevabını alırız. Yönelme hâl eki (-a) almıştır.)
- Bu cümlenin öge dizilişi: Belirtili Nesne - Zarf Tümleci - Dolaylı Tümleç - Yüklem şeklindedir.
- B) Okuldan sonra eve gideceğim.
- Yüklem: "gideceğim"
- Özne: (Ben) (Gizli özne)
- Zarf Tümleci: "Okuldan sonra" ("Ne zaman gideceğim?" sorusuna "Okuldan sonra" cevabını alırız.)
- Dolaylı Tümleç: "eve" ("Nereye gideceğim?" sorusuna "eve" cevabını alırız. Yönelme hâl eki (-e) almıştır.)
- Bu cümlede belirtili nesne bulunmamaktadır.
- Bu cümlenin öge dizilişi: Zarf Tümleci - Dolaylı Tümleç - Yüklem şeklindedir.
- C) Annem bana güzel bir hediye almış.
- Yüklem: "almış"
- Özne: "Annem" ("Kim almış?" sorusuna "Annem" cevabını alırız.)
- Dolaylı Tümleç: "bana" ("Kime almış?" sorusuna "bana" cevabını alırız. Yönelme hâl eki (-a) almıştır.)
- Belirtisiz Nesne: "güzel bir hediye" ("Ne almış?" sorusuna "güzel bir hediye" cevabını alırız. Belirtisiz nesnedir, çünkü belirtme hâl eki almamıştır.)
- Bu cümlede belirtili nesne bulunmamaktadır.
- Bu cümlenin öge dizilişi: Özne - Dolaylı Tümleç - Belirtisiz Nesne - Yüklem şeklindedir.
- D) Sınıfta öğrenciler sessizce bekliyordu.
- Yüklem: "bekliyordu"
- Özne: "öğrenciler" ("Kim bekliyordu?" sorusuna "öğrenciler" cevabını alırız.)
- Dolaylı Tümleç: "Sınıfta" ("Nerede bekliyordu?" sorusuna "Sınıfta" cevabını alırız. Bulunma hâl eki (-da) almıştır.)
- Zarf Tümleci: "sessizce" ("Nasıl bekliyordu?" sorusuna "sessizce" cevabını alırız.)
- Bu cümlede belirtili nesne bulunmamaktadır.
- Bu cümlenin öge dizilişi: Dolaylı Tümleç - Özne - Zarf Tümleci - Yüklem şeklindedir.
İstenen öge dizilişi "Dolaylı Tümleç - Belirtili Nesne - Yüklem" şeklindedir. Seçenekleri incelediğimizde, sadece A seçeneğinde hem Dolaylı Tümleç ("arkadaşıma") hem de Belirtili Nesne ("Kitabı") ve Yüklem ("verdim") ögelerinin bulunduğunu görüyoruz. Diğer seçeneklerde belirtili nesne bulunmamaktadır. A seçeneğinin öge dizilişi "Belirtili Nesne - Zarf Tümleci - Dolaylı Tümleç - Yüklem" şeklinde olsa da, bu ögeleri barındıran tek seçenek olması nedeniyle sorunun cevabı A olarak kabul edilmektedir.
Cevap A seçeneğidir.
