Yazım kuralları 9. sınıf Test 2

???? Yazım kuralları 9. sınıf Test 2 - Ders Notu

Sevgili öğrenciler, bu ders notu "Yazım kuralları 9. sınıf Test 2" testinde karşılaşacağınız temel konuları sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Özellikle sıkça karıştırılan "de/ki" bağlaçları, birleşik kelimelerin yazımı ve büyük harflerin kullanımına odaklanacağız.

???? "De" Bağlacı ve Ekinin Yazımı

Türkçede "de" hem bağlaç olarak ayrı, hem de bulunma hâl eki olarak bitişik yazılır. Bu ikisi arasındaki farkı anlamak, doğru yazım için çok önemlidir.

• Bağlaç Olan "De" (Dahi, Bile Anlamında): Her zaman kelimeden ayrı yazılır. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz, sadece daralır veya değişir. "Te de, ta da" şeklinde sertleşmez.
• Örnek: Sen de bizimle gel. (Çıkar: Sen bizimle gel. – Anlam bozulmadı.)
• Ek Olan "-De/-Da" (Bulunma Hâl Eki): Kelimeye bitişik yazılır. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur, hatta anlamsız hâle gelebilir. "Te, ta" şeklinde sertleşebilir.
• Örnek: Kitaplar masanda duruyor. (Çıkar: Kitaplar masa duruyor. – Anlam bozuldu.)

???? İpucu: "De"yi cümleden çıkarmayı dene! Anlam bozulmuyorsa ayrı (bağlaç), bozuluyorsa bitişik (ek) yazılır.

???? "Ki" Bağlacı ve Ekinin Yazımı

"Ki" de tıpkı "de" gibi hem bağlaç hem de ek olarak karşımıza çıkar ve yazımı sıklıkla karıştırılır.

• Bağlaç Olan "Ki": Her zaman kelimeden ayrı yazılır. İki cümleyi veya cümle değerindeki sözcükleri birbirine bağlar.
• Örnek: Anladım ki bu iş olmayacak. (İki cümleyi bağladı.)
• Ek Olan "-Ki" (İlgi Eki ve Sıfat Yapan Ek): Kelimeye bitişik yazılır.
• İlgi Eki "-Ki": Bir ismin yerini tutar, iyelik anlamı katar. "Benimki, seninki, onunki" gibi.
• Örnek: Benim kalemim kayboldu, seninkini alabilir miyim? (Senin kalemin anlamında)
• Sıfat Yapan "-Ki": Bir ismin önüne gelerek onu niteleyen sıfat yapar. "Duvardaki resim, akşamki maç" gibi.
• Örnek: Masanın üzerindeki kitap benim. (Hangi kitap? Masanın üzerindeki.)

⚠️ Dikkat: Türkçede kalıplaşmış bazı "ki" bağlaçları bitişik yazılır: "sanki, oysaki, mademki, belki, hâlbuki, çünkü, meğerki" (SOMBaHCAM olarak akılda tutulabilir).

???? "Mi" Soru Eki'nin Yazımı

"Mi" soru eki, her zaman kendinden önceki kelimeden ayrı yazılır ve kendinden sonra gelen eklere bitişik yazılır.

• "Mi" soru eki, cümleye her zaman soru anlamı katar.
• Örnek: Buraya geldi mi?
• "Mi" soru eki, soru anlamı dışında pekiştirme veya zaman anlamı da katabilir. Bu durumlarda da ayrı yazılır.
• Örnek: Güzel mi güzel bir ev. (Pekiştirme)
• Örnek: Yağmur yağdı mı dışarı çıkamayız. (Zaman)

???? İpucu: "Mi"yi gördüğün her yerde ayrı yazmayı dene, yanılmazsın!

???? Birleşik Kelimelerin Yazımı

Birleşik kelimelerin yazımı, yazım kurallarının en geniş ve karmaşık konularından biridir. Hangi kelimelerin bitişik, hangilerinin ayrı yazılacağını bilmek önemlidir.

???? Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler

Bazı birleşik kelimeler belirli kurallar çerçevesinde bitişik yazılır:

• Ses düşmesi, ses türemesi veya ses değişimi olan birleşik kelimeler: kaynana (kayın ana), nasıl (ne asıl), pazartesi (pazar ertesi).
• Her iki kelimesi de veya ikinci kelimesi anlamını yitirip yeni bir kavramı karşılayan birleşik kelimeler (genellikle hayvan, bitki, eşya adları): aslanağzı (çiçek), kargaburnu (alet), kedigözü (lamba).
• "Etmek, olmak" yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi olursa: hissetmek, kaybolmak, affetmek.
• Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler: albeni, çekyat, örtbas.
• "Ev" kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler: aşevi, huzurevi, öğretmenevi.
• "Hane, name, zade" kelimeleriyle kurulan birleşik kelimeler: dershane, seyahatname, amcazade.
• Ara yönleri belirten kelimeler: güneydoğu, kuzeybatı.
• Baş sözcüğüyle oluşturulanlar: başbakan, başhekim.
• Ağa, baba, bey, efendi, hanım, nine vb. sözlerle kurulanlar: ağababa, hanımefendi.

???? Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler

Bazı birleşik kelimeler belirli kurallar çerçevesinde ayrı yazılır:

• Birleşme sırasında kelimelerden hiçbiri veya ikinci kelime anlam değişikliğine uğramazsa: yer çekimi, dil bilgisi, ses olayı.
• "Etmek, olmak" yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi olmazsa: fark etmek, arz etmek, dans etmek.
• Somut olarak yer bildiren alt, üst, üzeri sözcükleriyle kurulan birleşik kelimeler: su altı, toprak altı, akşam üzeri.
• Dış, iç, sıra sözleriyle oluşturulan birleşik kelimeler: ahlak dışı, çağ dışı, yurt içi, hafta içi, yanı sıra.
• Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan veya hastalık adları: su sarısı (renk), deniz mavisi (renk), balık grisi (renk).
• Sayılarla oluşturulan birleşik kelimeler: bin bir, üç beş.
• Zaman belirten birleşik kelimeler: gün ortası, hafta sonu.

???? İpucu: Birleşik kelimenin anlamı değişiyorsa (özellikle ikinci kelimenin) genellikle bitişik, değişmiyorsa ayrı yazılır.

???? Büyük Harflerin Kullanımı (Seçme Kurallar)

Büyük harflerin kullanımı geniş bir konu olsa da, testlerde sıkça karşılaşılan bazı önemli kurallar şunlardır:

• Cümleler büyük harfle başlar. Nokta, soru işareti, ünlemden sonra gelen cümleler de büyük harfle başlar.
• Özel adlar (kişi adları, soyadları, takma adlar, yer adları, millet, dil, din adları) büyük harfle başlar.
• Özel adlara gelen yapım ekleri ve çokluk eki (-ler) kesme işaretiyle ayrılmaz, ancak çekim ekleri ayrılır.
• Örnek: Türkçenin, Ankaralı, Mehmetler.
• Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarının her kelimesi büyük harfle başlar.
• Örnek: Türk Dil Kurumu, Türkiye Büyük Millet Meclisi.
• Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin her kelimesi büyük harfle başlar. Özel ad olmayan "ve, ile, de, ki" gibi bağlaç ve edatlar küçük harfle yazılır.
• Örnek: Vatan Yahut Silistre, Milliyet Gazetesi.
• Tarihî olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar.
• Örnek: Kurtuluş Savaşı, Lale Devri.
• Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar.
• Örnek: 29 Ekim 1923 Salı günü. (Ekim ve Salı büyük)
• Yön adları (doğu, batı, kuzey, güney) bir yer adından önce gelirse büyük, sonra gelirse küçük harfle başlar.
• Örnek: Kuzey Anadolu, Anadolu'nun kuzeyi.

⚠️ Dikkat: Akrabalık bildiren kelimeler (teyze, amca, hala) özel adın önüne gelse bile küçük harfle başlar. Ancak lakap veya unvan yerine kullanılırsa büyük harfle başlar (Nene Hatun, Dayı Kemal).

???? Sayıların Yazımı

Sayıların yazımında dikkat etmen gereken birkaç temel kural vardır:

• Sayılar metin içinde yazıyla da rakamla da yazılabilir. Ancak büyük sayılar genellikle yazıyla yazılır.
• Örnek: üç yüz elli beş, on iki bin.
• Para ile ilgili işlemler, istatistikî veriler, ölçü birimleri ve saatler her zaman rakamla yazılır.
• Örnek: 1.500 TL, 15 kilogram, saat 14.30.
• Sıra sayıları rakamla yazıldığında ya sonuna nokta konur ya da kesme işaretiyle ek ayrılır.
• Örnek: 3. (üçüncü) veya 3.'üncü. (Yanlış: 3.üncü)
• Üleştirme sayıları (paylaştırma) her zaman yazıyla yazılır, rakamla yazılmaz.
• Örnek: ikişer, yüzer. (Yanlış: 2'şer, 100'er)

???? Kısaltmaların Yazımı

Kısaltmaların yazımında da belirli kurallara uyulur:

• Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları genellikle her kelimenin ilk harfinin büyük olarak yazılmasıyla yapılır. Nokta kullanılmaz.
• Örnek: TDK (Türk Dil Kurumu), TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi), ABD (Amerika Birleşik Devletleri).
• Ölçü birimlerinin uluslararası kısaltmaları kullanılır. Nokta konmaz.
• Örnek: m (metre), kg (kilogram), cm (santimetre).
• Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu esas alınır.
• Örnek: kg'dan (kilogramdan), cm'yi (santimetreyi).
• Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır.
• Örnek: TDK'nin (Türk Dil Kurumunun değil, te de ke'nin), THY'den (te he ye'den).