8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtisiz nesne özne görevinde kullanılmıştır?
A) Çiçekler bahçede güzel kokuyor.
B) Kitaplar öğrencilere dağıtıldı.
C) Öğretmen ödevleri kontrol etti.
D) Çocuklar parkta oynuyor.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, cümlenin ögeleri ve fiil çatıları konusundaki bilgimizi kullanacağız. Özellikle belirtisiz nesne ve edilgen çatı arasındaki ilişkiyi anlamamız gerekiyor.
Öncelikle temel kavramları hatırlayalım:
- Belirtisiz Nesne: Yükleme sorulan "ne?" sorusuna cevap veren, ismin yalın halinde bulunan ve işten etkilenen ögedir. Örneğin: "Ali elma yedi." (Ne yedi? Elma - belirtisiz nesne)
- Özne: Yüklemdeki işi yapan veya yargının gerçekleştiği varlıktır. Yükleme sorulan "kim?" veya "ne?" sorularına cevap verir.
- Edilgen Çatı (Pasif Çatı): Fiilin "-l" veya "-n" eklerinden birini alarak oluştuğu, işi yapanın belli olmadığı veya önemli olmadığı çatı türüdür. Edilgen çatılı cümlelerde, etken cümledeki nesne, edilgen cümlede sözde özne (görünürde özne) görevini üstlenir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Çiçekler bahçede güzel kokuyor.
- Yüklem: kokuyor
- Kim/Ne kokuyor? Çiçekler (Özne)
- Bu cümlede işi yapan "çiçekler"dir ve fiil etken çatılıdır (işi yapan bellidir). "Ne kokuyor?" sorusuna cevap veren bir nesne bulunmamaktadır. Dolayısıyla belirtisiz nesne yoktur.
- B) Kitaplar öğrencilere dağıtıldı.
- Yüklem: dağıtıldı (dağıtmak + -ıl- eki almıştır)
- Fiil "-ıl-" ekini aldığı için edilgen çatılıdır. Yani işi yapan belli değildir.
- Kim/Ne dağıtıldı? Kitaplar (Özne)
- İşte bu "Kitaplar" kelimesi, edilgen çatılı bir cümlede özne görevindedir. Peki, bu "Kitaplar" kelimesi etken bir cümlede ne olurdu? Şöyle düşünebiliriz: "Birileri kitap dağıttı." Bu etken cümlede "ne dağıttı?" sorusuna cevap veren "kitap" kelimesi belirtisiz nesne görevindedir. Edilgen çatıya çevrildiğinde, bu belirtisiz nesne olan "kitap", "Kitaplar dağıtıldı" cümlesinde sözde özne (yani özne) görevini üstlenmiştir. Bu tam da soruda istenen durumdur.
- C) Öğretmen ödevleri kontrol etti.
- Yüklem: kontrol etti
- Kim kontrol etti? Öğretmen (Özne)
- Neyi kontrol etti? Ödevleri (Belirtili Nesne - "-i" belirtme hal ekini almıştır)
- Bu cümlede fiil etken çatılıdır ve "ödevleri" kelimesi belirtili nesnedir. Belirtisiz nesne yoktur.
- D) Çocuklar parkta oynuyor.
- Yüklem: oynuyor
- Kim oynuyor? Çocuklar (Özne)
- Bu cümlede işi yapan "çocuklar"dır ve fiil etken çatılıdır. "Ne oynuyor?" sorusuna cevap veren bir nesne bulunmamaktadır. Dolayısıyla belirtisiz nesne yoktur.
Gördüğümüz gibi, B seçeneğindeki "Kitaplar" kelimesi, edilgen çatılı bir cümlede özne görevini üstlenmiş ve etken haldeki bir cümlede belirtisiz nesne olabilecek bir kelimedir.
Cevap B seçeneğidir.
