9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de/da" bağlaç olarak kullanılmamıştır?
A) O kitabı ben de okudum.
B) Sinemaya gittik de filmi beğenmedik.
C) Evde de ders çalışıyor.
D) Arkadaşlar da bizimle gelecek.
Sevgili öğrenciler, bu soruda "de/da"nın bağlaç mı yoksa ek mi olduğunu ayırt etmemiz isteniyor. Türkçede "de/da" iki farklı şekilde karşımıza çıkar:
- Bağlaç olan "de/da":
- Her zaman ayrı yazılır.
- "Bile", "ayrıca", "dahi" gibi anlamlar katar.
- Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı daralsa da, cümlenin yapısı bozulmaz ve cümle anlamsız hale gelmez.
- "te/ta" şekline dönüşmez.
- Ek olan "-de/-da" (bulunma hâli eki):
- Her zaman kelimeye bitişik yazılır.
- "Nerede?", "kimde?", "hangi zamanda?" gibi sorulara cevap verir (yer veya zaman bildirir).
- Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur veya cümle anlamsız hale gelir.
- Ünsüz benzeşmesine göre "-te/-ta" şekline dönüşebilir (örneğin: evde, okulda, sınıfta, ağaçta).
Şimdi seçenekleri bu bilgiler ışığında inceleyelim:
-
A) O kitabı ben de okudum.
- Buradaki "de" ayrı yazılmıştır.
- "Ben de" ifadesi, "ben de dahil", "ben de ayrıca" anlamı katmaktadır.
- Cümleden çıkarıldığında: "O kitabı ben okudum." (Anlam daralır ama cümle yapısı bozulmaz.)
- "te/ta" şekline dönüşmez ("ben te" olmaz).
- Bu nedenle, buradaki "de" bir bağlaçtır.
-
B) Sinemaya gittik de filmi beğenmedik.
- Buradaki "de" ayrı yazılmıştır.
- İki yargıyı (sinemaya gitme ve filmi beğenmeme) birbirine bağlamaktadır. "Gittik ama beğenmedik" anlamı taşır.
- Cümleden çıkarıldığında: "Sinemaya gittik filmi beğenmedik." (Cümledeki bağlayıcı unsur eksik kalır, anlatım bozukluğu oluşur.)
- "te/ta" şekline dönüşmez ("gittik te" olmaz).
- Bu nedenle, buradaki "de" bir bağlaçtır.
-
C) Evde de ders çalışıyor.
- Bu cümlede iki farklı "de" bulunmaktadır.
- İlk "de", "Evde" kelimesindeki "-de" ekidir.
- Bu "-de" eki, kelimeye bitişik yazılmıştır.
- "Nerede?" sorusuna cevap verir (evde). Yer bildiren bir bulunma hâli ekidir.
- Cümleden çıkarıldığında: "Ev ders çalışıyor." (Cümle anlamsız hale gelir.)
- Bu nedenle, "Evde" kelimesindeki "-de" bir bağlaç değil, ektir.
- İkinci "de", "Evde de" ifadesindeki ayrı yazılan "de"dir.
- Bu "de", "bile", "ayrıca" anlamı katan bir bağlaçtır.
- Cümleden çıkarıldığında: "Evde ders çalışıyor." (Anlam daralır ama cümle yapısı bozulmaz.)
- Bu "de" bir bağlaçtır.
- Soru, "de/da"nın bağlaç olarak kullanılmadığı cümleyi sorduğu için, "Evde" kelimesindeki "-de" ekinin varlığı bu cümleyi doğru cevap yapar.
-
D) Arkadaşlar da bizimle gelecek.
- Buradaki "da" ayrı yazılmıştır.
- "Arkadaşlar da" ifadesi, "arkadaşlar da dahil", "arkadaşlar da ayrıca" anlamı katmaktadır.
- Cümleden çıkarıldığında: "Arkadaşlar bizimle gelecek." (Anlam daralır ama cümle yapısı bozulmaz.)
- "te/ta" şekline dönüşmez ("arkadaşlarta" olmaz).
- Bu nedenle, buradaki "da" bir bağlaçtır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, C seçeneğindeki "Evde" kelimesinde bulunan "-de" ekinin bağlaç olmadığı açıkça görülmektedir.
Cevap C seçeneğidir.
