Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, Türkçe'nin önemli ses olaylarından biri olan "Büyük Ünlü Uyumu" kuralına uymayan eki bulmamız isteniyor. Haydi bu kuralı ve kelimeleri adım adım inceleyelim:
- Büyük Ünlü Uyumu Kuralı Nedir?
- Türkçe kelimelerde ilk hecedeki ünlü harf kalın (a, ı, o, u) ise, sonraki hecelerdeki ünlüler de kalın olmalıdır.
- İlk hecedeki ünlü harf ince (e, i, ö, ü) ise, sonraki hecelerdeki ünlüler de ince olmalıdır.
- Bu kural, kelimenin köküne ve eklerine uygulanır. Ancak bazı ekler (örneğin -ken, -ki, -leyin, -mtırak, -daş/taş, -gil) bu kurala uymaz.
- Şimdi seçeneklerdeki kelimeleri ve eklerini inceleyelim:
- A) evde
- Kelimenin kökü "ev" (ünlü harfi: e - ince).
- Ek "-de" (ünlü harfi: e - ince).
- "e" (ince) + "e" (ince) = Uyumlu. Bu kelimede büyük ünlü uyumuna uymayan bir ek yoktur.
- B) yalnızken
- Kelimenin kökü "yalnız" (ünlü harfleri: a, ı - kalın).
- Ek "-ken" (ünlü harfi: e - ince).
- "ı" (kalın) + "e" (ince) = Uyumsuz. "-ken" eki, Büyük Ünlü Uyumu'na uymayan istisna eklerden biridir. Kök kalın ünlüler içerirken, ek ince ünlüyle gelmiştir. Bu nedenle, bu ek uyuma aykırıdır.
- C) alışverişe
- Kelimenin kökü "alışveriş" (ünlü harfleri: a, ı, e, i). "Alışveriş" kelimesi, kendi içinde büyük ünlü uyumuna uymayan bir kelimedir (kalın ve ince ünlüler bir arada). Ancak soru bize "büyük ünlü uyumuna uymayan *ek*"i soruyor.
- Ek "-e" (ünlü harfi: e - ince).
- "alışveriş" kelimesinin son ünlüsü "i" (ince) olduğu için, "-e" (ince) eki bu ünlüye uyum sağlamıştır. Yani ek, kendinden önceki ünlüye göre uyumludur.
- D) çıkmıştım
- Kelimenin kökü "çık" (ünlü harfi: ı - kalın).
- Ek "-mış" (ünlü harfi: ı - kalın).
- Ek "-tı" (ünlü harfi: ı - kalın).
- Ek "-m" (ünlü harfi: ı - kalın).
- "ı" (kalın) + "ı" (kalın) + "ı" (kalın) + "ı" (kalın) = Uyumlu. Bu kelimedeki tüm ekler büyük ünlü uyumuna uymaktadır.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "yalnızken" kelimesindeki "-ken" ekinin Büyük Ünlü Uyumu kuralına uymadığını açıkça görüyoruz. Bu ek, Türkçe'deki istisna eklerden biridir ve her zaman aynı şekilde (ince ünlüyle) kalır, kendinden önceki ünlünün kalınlığına veya inceliğine bakmaz.
Cevap B seçeneğidir.
