7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "özne-yüklem uyumsuzluğu" vardır?
A) Kuşlar dallarda ötüyor.
B) Çocuklar bahçede oynuyor.
C) Kalemler masanın üzerinde duruyor.
D) Takım, maçı kazanmak için çok çalıştılar.
Bu soruda, cümlelerdeki özne ve yüklem arasındaki uyumu kontrol etmemiz isteniyor. Türkçede özne-yüklem uyumu, özellikle öznenin tekil mi çoğul mu olduğuna ve insan olup olmadığına göre değişen önemli bir dil kuralıdır.
Genel kural şudur:
- İnsan olan çoğul özneler (örneğin "çocuklar", "öğrenciler") hem tekil hem de çoğul yüklem alabilir. (Örnek: "Çocuklar oynuyor." veya "Çocuklar oynuyorlar.")
- İnsan olmayan çoğul özneler (örneğin "kuşlar", "kalemler", "ağaçlar") genellikle tekil yüklem alır. (Örnek: "Kuşlar ötüyor.", "Kalemler duruyor.")
- Topluluk adları (örneğin "takım", "sürü", "aile", "ordu") tekil birer kelime oldukları için genellikle tekil yüklem alırlar.
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) Kuşlar dallarda ötüyor.
- Özne: "Kuşlar" (insan olmayan çoğul)
- Yüklem: "ötüyor" (tekil)
- Uyum: İnsan olmayan çoğul özneler tekil yüklem aldığı için bu cümlede uyumsuzluk yoktur. Doğru bir kullanımdır.
- B) Çocuklar bahçede oynuyor.
- Özne: "Çocuklar" (insan olan çoğul)
- Yüklem: "oynuyor" (tekil)
- Uyum: İnsan olan çoğul özneler hem tekil hem de çoğul yüklem alabilir. "Çocuklar oynuyorlar" da doğru olurdu ama "Çocuklar oynuyor" kullanımı da doğrudur ve uyumsuzluk içermez.
- C) Kalemler masanın üzerinde duruyor.
- Özne: "Kalemler" (insan olmayan çoğul)
- Yüklem: "duruyor" (tekil)
- Uyum: İnsan olmayan çoğul özneler tekil yüklem aldığı için bu cümlede uyumsuzluk yoktur. Doğru bir kullanımdır.
- D) Takım, maçı kazanmak için çok çalıştılar.
- Özne: "Takım" (topluluk adı, tekil bir kelime)
- Yüklem: "çalıştılar" (çoğul)
- Uyum: "Takım" kelimesi tekil bir topluluk adıdır. Bu nedenle yüklemin de tekil olması ("çalıştı") gerekirdi. "Çalıştılar" çoğul bir yüklem olduğu için burada özne-yüklem uyumsuzluğu vardır. Doğru kullanım "Takım, maçı kazanmak için çok çalıştı." şeklinde olmalıdır.
Cevap D seçeneğidir.
