Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne-yüklem uyumsuzluğundan kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Takım, maçı kazanmak için elinden geleni yapıyorlardı.
B) Çocuklar, bahçede oynuyor ve çok eğleniyordu.
C) Bu konuda herkes aynı fikirdeydi.
D) Kitaplar, raflarda düzenli bir şekilde sıralanmıştı.
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu soruda, cümlelerdeki özne-yüklem uyumsuzluğunu bulmamız isteniyor. Özne-yüklem uyumsuzluğu, bir cümlenin öznesi ile yüklemi arasında tekillik-çoğulluk (sayı) bakımından bir uyumsuzluk olması demektir. Türkçede bu konuda bazı önemli kurallar vardır:
- Genel Kural: Özne tekilse yüklem tekil, özne çoğulsa yüklem çoğul olmalıdır. (Örnek: Ben geldim. / Biz geldik.)
- İnsan Dışı Varlıklar İçin Kural: Eğer özne insan dışı bir varlık ve çoğulsa, yüklem tekil olmak zorundadır. (Örnek: Ağaçlar yeşerdi. / *Yanlış:* Ağaçlar yeşerdiler.)
- İnsanlar İçin Kural: Eğer özne insan ve çoğulsa, yüklem hem tekil hem de çoğul olabilir. (Örnek: Öğrenciler geldi. / Öğrenciler geldiler.) Ancak "herkes, hiç kimse" gibi belirsizlik zamirleri özne olduğunda yüklem tekil olmak zorundadır.
Şimdi seçenekleri bu kurallar ışığında inceleyelim:
- A) Takım, maçı kazanmak için elinden geleni yapıyorlardı.
- Bu cümlede özne "Takım" kelimesidir. "Takım" kelimesi, birden fazla kişiden oluşsa da dil bilgisel olarak tekil bir isimdir.
- Yüklem ise "yapıyorlardı" kelimesidir ve çoğul bir çekime sahiptir.
- Tekil özneye çoğul yüklem geldiği için burada bir özne-yüklem uyumsuzluğu vardır. Doğrusu "Takım, maçı kazanmak için elinden geleni yapıyordu." olmalıydı.
- B) Çocuklar, bahçede oynuyor ve çok eğleniyordu.
- Bu cümlede özne "Çocuklar" kelimesidir ve çoğuldur (insan).
- Yüklemler ise "oynuyor" ve "eğleniyordu" kelimeleridir ve tekil çekime sahiptirler.
- Yukarıdaki kurallardan hatırlayacağımız gibi, insan olan çoğul öznelerde yüklem tekil de olabilir. Bu nedenle bu cümlede bir anlatım bozukluğu yoktur.
- C) Bu konuda herkes aynı fikirdeydi.
- Bu cümlede özne "herkes" kelimesidir. "Herkes" kelimesi, anlamca çok kişiyi ifade etse de dil bilgisel olarak tekil kabul edilir ve belirsizlik zamiridir.
- Yüklem ise "aynı fikirdeydi" kelimesidir ve tekil çekime sahiptir.
- Tekil özneye tekil yüklem geldiği için bu cümlede bir anlatım bozukluğu yoktur.
- D) Kitaplar, raflarda düzenli bir şekilde sıralanmıştı.
- Bu cümlede özne "Kitaplar" kelimesidir ve çoğuldur (insan dışı varlık).
- Yüklem ise "sıralanmıştı" kelimesidir ve tekil çekime sahiptir.
- Yukarıdaki kurallardan hatırlayacağımız gibi, insan dışı çoğul öznelerde yüklem tekil olmak zorundadır. Bu nedenle bu cümlede bir anlatım bozukluğu yoktur. ("Kitaplar sıralanmışlardı" yanlış olurdu.)
İncelemelerimiz sonucunda, özne-yüklem uyumsuzluğunun A seçeneğinde olduğunu açıkça görüyoruz.
Cevap A seçeneğidir.
