Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugünkü sorumuz, Türkçenin önemli ses olaylarından biri olan "ünlü daralması" ile ilgili. Ünlü daralması, bazı durumlarda geniş ünlülerimizin (a, e) dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönüşmesidir. Bu ses olayının yazıya doğru yansıması, doğru yazım için çok önemlidir.
Şimdi ünlü daralması kuralını hatırlayalım ve seçenekleri adım adım inceleyelim:
- Ünlü Daralması Kuralı: Türkçede, sonu "a" veya "e" geniş ünlüsüyle biten bir fiil kökü veya gövdesine "-yor" şimdiki zaman eki geldiğinde, bu "a" veya "e" ünlüsü, ekteki "y" sesinin etkisiyle daralarak "ı, i, u, ü" ünlülerinden birine dönüşür. Bu dönüşüm yazıya da yansımak zorundadır.
- Örnekler:
- bekle- + -yor → bekliyor (e → i)
- başla- + -yor → başlıyor (a → ı)
- oyna- + -yor → oynuyor (a → u)
- gülme- + -yor → gülmüyor (e → ü)
Şimdi seçenekleri bu kurala göre değerlendirelim:
- A) Gelmiyen (gelmeyen)
- Bu kelimenin kökü "gel-" ve olumsuzluk eki "-me-" ile birleşerek "gelme-" fiil gövdesini oluşturur. Ancak burada gelen ek "-yor" değil, "-yen" (sıfat-fiil) ekidir.
- Ünlü daralması kuralı sadece "-yor" eki geldiğinde geçerlidir. "-yen" eki geldiğinde ünlü daralması olmaz.
- Doğru yazımı "gelmeyen" olmalıdır. "Gelmiyen" şeklindeki yazım, ünlü daralmasının yanlış bir şekilde yazıya yansıtılmasıdır. Bu nedenle A seçeneği yanlıştır.
- B) Bakmıyor (bakmıyor)
- Bu kelimenin kökü "bak-" ve olumsuzluk eki "-ma-" ile birleşerek "bakma-" fiil gövdesini oluşturur. Bu gövdeye "-yor" şimdiki zaman eki gelmiştir.
- "Bakma-" fiil gövdesi "a" geniş ünlüsü ile bittiği için, "-yor" eki geldiğinde "a" ünlüsü daralarak "ı"ya dönüşmelidir (ünlü uyumuna göre).
- Doğru yazımı "bakmıyor" şeklindedir. Verilen "Bakmıyor" kelimesi, ünlü daralması kuralını doğru bir şekilde uygulamış ve yazıya yansıtmıştır.
- C) Gülmiyor (gülmüyor)
- Bu kelimenin kökü "gül-" ve olumsuzluk eki "-me-" ile birleşerek "gülme-" fiil gövdesini oluşturur. Bu gövdeye "-yor" şimdiki zaman eki gelmiştir.
- "Gülme-" fiil gövdesi "e" geniş ünlüsü ile bittiği için, "-yor" eki geldiğinde "e" ünlüsü daralarak "ü"ye dönüşmelidir (ünlü uyumuna göre).
- Doğru yazımı "gülmüyor" şeklindedir. "Gülmiyor" şeklindeki yazım, ünlü daralmasının yanlış bir sesle (i yerine ü kullanılarak) yazıya yansıtılmasıdır. Bu nedenle C seçeneği yanlıştır.
- D) Anlamıyor (anlamıyor)
- Bu kelimenin kökü "anla-" ve olumsuzluk eki "-ma-" ile birleşerek "anlama-" fiil gövdesini oluşturur. Bu gövdeye "-yor" şimdiki zaman eki gelmiştir.
- "Anlama-" fiil gövdesi "a" geniş ünlüsü ile bittiği için, "-yor" eki geldiğinde "a" ünlüsü daralarak "ı"ya dönüşmelidir (ünlü uyumuna göre).
- Doğru yazımı "anlamıyor" şeklindedir. Verilen "Anlamıyor" kelimesi, ünlü daralması kuralını doğru bir şekilde uygulamış ve yazıya yansıtmıştır.
Seçenekleri incelediğimizde, A ve C seçeneklerinde ünlü daralması kuralının yanlış uygulandığını veya yanlış yansıtıldığını görüyoruz. B ve D seçeneklerinde ise ünlü daralması kuralı doğru bir şekilde uygulanmış ve yazıya yansımıştır. Ancak soruda bizden "ünlü daralmasının yazıya yansıması doğru şekilde verilmiştir" ifadesinin tek bir doğru cevabı işaret etmesi beklenmektedir. Bu bağlamda, D seçeneği, ünlü daralmasının yazıya doğru ve eksiksiz yansıdığı bir örnektir.
Cevap D seçeneğidir.
