Bir öğrenci defterine "Matematik sorusu sor" yazmış ve altına "Bu cümlenin ögelerini bulunuz." notunu düşmüştür. Buna göre aşağıdaki öge çözümlemelerinden hangisi doğrudur?
A) Özne: matematik / Yüklem: sor
B) Özne: sen / Nesne: matematik sorusu / Yüklem: sor
C) Özne: matematik sorusu / Yüklem: sor
D) Nesne: matematik / Yüklem: sorusu sor
Merhaba sevgili öğrencilerim!
Cümle ögeleri konusu, Türkçenin en temel ve önemli konularından biridir. Bir cümlenin anlamını doğru kavrayabilmek ve dilimizi etkili kullanabilmek için ögeleri doğru tespit etmek çok önemlidir. Şimdi birlikte "Matematik sorusu sor" cümlesinin ögelerini adım adım inceleyelim:
- 1. Yüklemi Bulma: Bir cümlede ilk yapmamız gereken iş, yargıyı bildiren, yani işi, oluşu, hareketi veya durumu anlatan kelimeyi ya da kelime grubunu bulmaktır. Bu kelimeye veya kelime grubuna "yüklem" deriz.
- "Matematik sorusu sor" cümlesinde yapılan iş "sormak" eylemidir. Dolayısıyla yüklemimiz "sor" kelimesidir.
- 2. Özneyi Bulma: Yükleme "kim?" veya "ne?" sorularını sorarak özneyi buluruz. Özne, yüklemdeki işi yapan veya yargının konusu olan varlıktır.
- "Sor" (kim sorsun?) sorusunu sorduğumuzda, bu bir emir kipi olduğu için işi yapan kişi cümlede açıkça belirtilmemiştir. Ancak Türkçede emir kipinde ikinci tekil şahıs (sen) için özne genellikle gizli olur. Yani bu işi yapacak olan "sen"dir. Bu tür öznelere "gizli özne" deriz.
- O halde özne: sen (gizli özne).
- 3. Nesneyi Bulma: Yükleme "ne?", "neyi?", "kimi?" sorularını sorarak nesneyi buluruz. Nesne, yüklemdeki işten etkilenen varlıktır.
- "Sor" (ne sor?) sorusunu sorduğumuzda cevabımız "matematik sorusu" olur. Bu, sorulacak olan şeydir, yani işten etkilenen ögedir.
- O halde nesne: matematik sorusu.
- Özetle:
- Özne: sen (gizli özne)
- Nesne: matematik sorusu
- Yüklem: sor
Şimdi seçeneklerimize baktığımızda, bu çözümlemeye uyan seçeneğin B olduğunu görüyoruz.
Cevap B seçeneğidir.
