5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "dolaylı tümleç" kullanılmamıştır?
A) Kitapları düzenli olarak kütüphaneye yerleştirdi.
B) Yarın sabah erkenden yola çıkacağız.
C) Çocuklar bahçede top oynuyorlar.
D) Annem pazardan taze sebzeler aldı.
E) Ödevlerini özenle defterine yazdı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, cümlelerdeki ögeleri doğru bir şekilde tespit etmemiz ve özellikle "dolaylı tümleç"in hangi cümlede bulunmadığını bulmamız isteniyor. Haydi, adım adım inceleyelim:
Öncelikle, dolaylı tümleç neydi, bir hatırlayalım:
- Dolaylı tümleç, yükleme sorulan "Kime?", "Neye?", "Nereye?" (yönelme hali -e/-a), "Kimde?", "Neyde?", "Nerede?" (bulunma hali -de/-da), "Kimden?", "Neyden?", "Nereden?" (ayrılma hali -den/-dan) sorularına cevap veren ögedir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Kitapları düzenli olarak kütüphaneye yerleştirdi.
- Yüklem: yerleştirdi
- Neyi yerleştirdi? Kitapları (belirtili nesne)
- Nasıl yerleştirdi? Düzenli olarak (zarf tümleci)
- Nereye yerleştirdi? Kütüphaneye (dolaylı tümleç) -e hal eki almıştır.
- B) Yarın sabah erkenden yola çıkacağız.
- Yüklem: çıkacağız
- Kim çıkacak? Biz (gizli özne)
- Ne zaman çıkacağız? Yarın sabah erkenden (zarf tümleci)
- Bu cümlede "yola" kelimesi her ne kadar "-a" yönelme hal ekini almış gibi görünse de, "yola çıkmak" ifadesi Türkçede kalıplaşmış bir birleşik fiil gibi kabul edilir. Bu tür kalıplaşmış ifadelerde, kelimeler tek başlarına bağımsız bir öge olarak değil, yüklemin anlamını tamamlayan ayrılmaz bir parça olarak değerlendirilir. Bu nedenle, "yola" kelimesi bu cümlede bağımsız bir dolaylı tümleç olarak kabul edilmez.
- C) Çocuklar bahçede top oynuyorlar.
- Yüklem: oynuyorlar
- Kim oynuyor? Çocuklar (özne)
- Neyi oynuyorlar? Top (belirtisiz nesne)
- Nerede oynuyorlar? Bahçede (dolaylı tümleç) -de hal eki almıştır.
- D) Annem pazardan taze sebzeler aldı.
- Yüklem: aldı
- Kim aldı? Annem (özne)
- Neyi aldı? Taze sebzeler (belirtisiz nesne)
- Nereden aldı? Pazardan (dolaylı tümleç) -den hal eki almıştır.
- E) Ödevlerini özenle defterine yazdı.
- Yüklem: yazdı
- Kim yazdı? O (gizli özne)
- Neyi yazdı? Ödevlerini (belirtili nesne)
- Nasıl yazdı? Özenle (zarf tümleci)
- Nereye yazdı? Defterine (dolaylı tümleç) -e hal eki almıştır.
Gördüğümüz gibi, A, C, D ve E seçeneklerinde açıkça dolaylı tümleç bulunurken, B seçeneğindeki "yola" kelimesi, "yola çıkmak" ifadesinin kalıplaşmış yapısı nedeniyle bağımsız bir dolaylı tümleç olarak değerlendirilmez.
Cevap B seçeneğidir.
