Merhaba sevgili öğrenciler,
Özne-yüklem uyumsuzluğu, bir cümlenin öznesi ile yüklemi arasındaki kişi, sayı veya bazen de cinsiyet (Türkçede cinsiyet uyumu yoktur) bakımından tutarsızlık durumudur. Türkçede özne-yüklem uyumu kuralları şunlardır:
- Özne tekilse, yüklem de tekil olmalıdır. (Örnek: "O geldi.")
- Özne çoğul ve insan ise, yüklem tekil veya çoğul olabilir. (Örnek: "Öğrenciler geldi." veya "Öğrenciler geldiler.") Her iki kullanım da doğrudur, ancak çoğul yüklem daha vurgulayıcıdır.
- Özne çoğul ve insan dışı (hayvan, bitki, cansız varlık, soyut kavram) ise, yüklem mutlaka tekil olmalıdır. (Örnek: "Kuşlar uçtu." Doğrusu budur. "Kuşlar uçtular." yanlıştır.)
Şimdi cümleleri tek tek inceleyelim:
- I. Dün akşamki film gerçekten çok etkileyiciydi
- Özne: "Dün akşamki film" (tekil, insan dışı)
- Yüklem: "etkileyiciydi" (tekil)
- Özne tekil ve insan dışı olduğu için yüklem tekil kullanılmıştır. Burada bir uyumsuzluk yoktur.
- II. Yeni taşındıkları ev denize çok yakınmış
- Özne: "Yeni taşındıkları ev" (tekil, insan dışı)
- Yüklem: "yakınmış" (tekil)
- Özne tekil ve insan dışı olduğu için yüklem tekil kullanılmıştır. Burada bir uyumsuzluk yoktur.
- III. Bu konuyu daha önce hiç araştırmamıştım
- Özne: "Ben" (gizli özne, tekil, insan)
- Yüklem: "araştırmamıştım" (tekil, birinci tekil şahıs)
- Özne tekil olduğu için yüklem de tekil kullanılmıştır. Burada bir uyumsuzluk yoktur.
- IV. Yarınki sınav için çok çalıştı ve hazırlandı
- Bu cümlede özne açıkça belirtilmemiştir, gizli öznedir. Eğer özne "O" (tekil) ise, "çalıştı ve hazırlandı" yüklemleriyle uyumludur. Ancak Türkçede sıkça karşılaşılan bir özne-yüklem uyumsuzluğu durumu, öznenin çoğul (özellikle insan çoğul) olmasına rağmen yüklemin tekil kullanılmasıdır. Örneğin, "Öğrenciler yarınki sınav için çok çalıştı ve hazırlandı" şeklinde bir cümlede "Öğrenciler" çoğul bir özne iken, "çalıştı ve hazırlandı" tekil yüklemlerdir. Bu durum, özne-yüklem uyumsuzluğu olarak kabul edilir. Verilen cümlede özne gizli olduğu için, eğer bu eylemi yapan birden fazla kişi (yani "Onlar") kastediliyorsa, yüklemlerin "çalıştılar ve hazırlandılar" şeklinde çoğul olması gerekirdi. Yüklemlerin tekil kullanılması, bu durumda bir uyumsuzluk yaratır. Bu tür sorularda, gizli öznenin çoğul olma ihtimali ve buna rağmen yüklemin tekil bırakılması bir uyumsuzluk olarak değerlendirilir.
Bu nedenle, özne-yüklem uyumsuzluğu olan cümle IV numaralı cümledir.
Cevap D seçeneğidir.
