1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bağımlı sıralı cümle kullanılmıştır?
A) Kitap okumayı sever, film izlemekten hoşlanır.
B) Eve geldi, yemek yedi, uyudu.
C) Ödevini bitirdi ve dışarı çıktı.
D) Çalışkan bir öğrenciydi, sınavdan yüksek not aldı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugünkü dersimizde, Türkçenin zengin cümle yapılarından biri olan "bağımlı sıralı cümle" konusunu adım adım inceleyeceğiz. Haydi başlayalım!
- Öncelikle "Sıralı Cümle" Nedir?
- Birden fazla yüklemi olan, yani birden fazla yargı bildiren cümlelere "sıralı cümle" denir. Bu yüklemler genellikle virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanır.
- Örnek: "Güneş doğdu, kuşlar ötmeye başladı." (İki yüklem: doğdu, başladı)
- Peki, "Bağımlı Sıralı Cümle" Nedir?
- Sıralı cümlelerdeki yan yana gelmiş cümlelerin (yani yargıların) arasında bir öge ortaklığı varsa, bu cümlelere "bağımlı sıralı cümle" denir.
- Ortak olan öge; özne, nesne, yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) veya zarf tümleci olabilir. Yani, cümlelerden birinde kullanılan bir öge, diğer cümlede de kullanılıyor veya kastediliyorsa, bu bir bağımlı sıralı cümledir.
- Örnek: "O, kitabı okudu, çok beğendi." (Burada "kitabı" nesnesi hem "okudu" hem de "beğendi" yüklemleri için ortaktır.)
- Örnek: "Çok çalıştı, sınavı kazandı." (Burada "o" gizli öznesi hem "çalıştı" hem de "kazandı" yüklemleri için ortaktır.)
- Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Kitap okumayı sever, film izlemekten hoşlanır.
- Bu cümlede iki ayrı yargı (yüklem) vardır: "sever" ve "hoşlanır".
- Bu iki yüklemin de gizli öznesi "o"dur. Yani, "O kitap okumayı sever." ve "O film izlemekten hoşlanır." şeklindedir.
- Özneleri ortak olduğu için bu bir bağımlı sıralı cümledir.
- B) Eve geldi, yemek yedi, uyudu.
- Bu cümlede üç ayrı yargı (yüklem) vardır: "geldi", "yedi" ve "uyudu".
- Bu yüklemlerin de gizli öznesi "o"dur. Yani, "O eve geldi.", "O yemek yedi.", "O uyudu." şeklindedir.
- Her ne kadar özneleri ortak olsa da, bu tür ardışık ve tamamen bağımsız eylemlerin sıralandığı cümleler bazen "bağımsız sıralı cümle" olarak da değerlendirilebilir, çünkü her bir eylem kendi içinde tamamlanmıştır ve bir öge eksikliği yoktur. Ancak, en temel tanıma göre ortak özne bağımlılık göstergesidir. Yine de A seçeneği, bağımlı sıralı cümle için daha net bir örnektir.
- C) Ödevini bitirdi ve dışarı çıktı.
- Bu cümlede iki yargı ("bitirdi" ve "çıktı") "ve" bağlacı ile birbirine bağlanmıştır.
- Yüklemler virgül veya noktalı virgül yerine bağlaçla bağlandığı için bu bir "bağlı cümle"dir, "sıralı cümle" değildir.
- D) Çalışkan bir öğrenciydi, sınavdan yüksek not aldı.
- Bu cümlede iki ayrı yargı (yüklem) vardır: "öğrenciydi" ve "not aldı".
- Bu yüklemlerin de gizli öznesi "o"dur. Yani, "O çalışkan bir öğrenciydi." ve "O sınavdan yüksek not aldı." şeklindedir.
- Özneleri ortak olduğu için bu da teknik olarak bağımlı sıralı cümledir. Ancak, A seçeneğindeki öge ortaklığı, bağımlı sıralı cümle yapısını daha belirgin bir şekilde ortaya koymaktadır.
Seçenekleri incelediğimizde, A seçeneği bağımlı sıralı cümle tanımına en uygun ve net örneği sunmaktadır. Her iki yüklemin de ortak bir özneye sahip olması, bu cümleyi bağımlı sıralı cümle yapar.
Cevap A seçeneğidir.
