9. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde dolaylı tümleç ortaklığı bulunan bağımlı sıralı cümle vardır?
A) Bahçede koştu, oynadı, yoruldu.
B) Elmaları topladı, yıkadı, soydu.
C) Annem yemek yaptı, ben temizlik yaptım.
D) Kitabı okudu, özetini çıkardı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bu soruda, dil bilgisi konularından "sıralı cümle" ve "öge ortaklığı" kavramlarını iyi anlamamız gerekiyor. Gelin, önce bu kavramları kısaca hatırlayalım, sonra seçenekleri tek tek inceleyelim.
- Sıralı Cümle: Birden fazla yüklemi olan ve bu yüklemlerin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlandığı cümlelerdir.
- Bağımlı Sıralı Cümle: Sıralı cümledeki yargılardan (cümleciklerden) en az birinin öge ortaklığı (özne, nesne, tümleç vb.) bulunması durumudur. Yani, cümlelerden biri veya birkaçı aynı ögeyi paylaşır.
- Dolaylı Tümleç: Yüklemi yer, yön, durum, araç, neden gibi açılardan tamamlayan, "-e, -de, -den" eklerini alan veya bu eklerin yerine geçen sözcük veya sözcük gruplarıdır. "Kime, kimde, kimden, neye, nede, neden, nereye, nerede, nereden" sorularına cevap verir.
- Dolaylı Tümleç Ortaklığı: Sıralı cümlenin birden fazla yükleminin aynı dolaylı tümleci paylaşmasıdır.
Şimdi seçenekleri bu bilgiler ışığında inceleyelim:
- A) Bahçede koştu, oynadı, yoruldu.
- Bu cümlede üç yüklem var: "koştu", "oynadı", "yoruldu". Bu bir sıralı cümledir.
- Yüklemleri tek tek inceleyelim ve dolaylı tümleç arayalım:
- "koştu": Nerede koştu? Bahçede (Dolaylı tümleç)
- "oynadı": Nerede oynadı? Bahçede (Dolaylı tümleç)
- "yoruldu": Nerede yoruldu? Bahçede (Dolaylı tümleç)
- Gördüğümüz gibi, "Bahçede" sözcüğü her üç yüklemin de dolaylı tümlecidir. Yani dolaylı tümleç ortaklığı vardır. Ayrıca, "O" (gizli özne) de tüm yüklemlerin ortak öznesidir. Bu nedenle bu cümle, dolaylı tümleç ortaklığı bulunan bağımlı sıralı bir cümledir.
- B) Elmaları topladı, yıkadı, soydu.
- Bu cümlede "topladı", "yıkadı", "soydu" yüklemleri vardır. Bu bir sıralı cümledir.
- Neyi topladı? Elmaları (Belirtili nesne)
- Neyi yıkadı? Elmaları (Belirtili nesne)
- Neyi soydu? Elmaları (Belirtili nesne)
- Burada "Elmaları" sözcüğü, tüm yüklemlerin ortak belirtili nesnesidir. Dolaylı tümleç ortaklığı değil, nesne ortaklığı vardır.
- C) Annem yemek yaptı, ben temizlik yaptım.
- Bu cümlede "yaptı" ve "yaptım" yüklemleri vardır. Bu bir sıralı cümledir.
- Kim yemek yaptı? Annem (Özne)
- Kim temizlik yaptım? Ben (Özne)
- Ne yaptı? Yemek (Belirtisiz nesne)
- Ne yaptım? Temizlik (Belirtisiz nesne)
- Bu cümlede özneler ve nesneler farklıdır. Herhangi bir öge ortaklığı bulunmamaktadır. Bu bir bağımsız sıralı cümledir.
- D) Kitabı okudu, özetini çıkardı.
- Bu cümlede "okudu" ve "çıkardı" yüklemleri vardır. Bu bir sıralı cümledir.
- Neyi okudu? Kitabı (Belirtili nesne)
- Neyi çıkardı? Özetini (Belirtili nesne)
- "Kitabı" ve "özetini" farklı nesnelerdir. "Kitabı" sadece "okudu" yükleminin nesnesidir. "Özetini" ise "çıkardı" yükleminin nesnesidir. Ortak bir dolaylı tümleç yoktur. Ortak olan tek öge "O" (gizli özne)dir.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, dolaylı tümleç ortaklığı bulunan bağımlı sıralı cümlenin A seçeneğinde olduğunu açıkça görüyoruz.
Cevap A seçeneğidir.
