???? Ettirgen fiil nedir Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, ettirgen fiiller konusunu temelden anlamanız için hazırlandı. Testte karşınıza çıkabilecek fiil türleri, geçişlilik-geçişsizlik kavramları ve ettirgen fiilin oluşumu ile oldurgan fiilden farkı gibi ana konuları basit ve anlaşılır bir dille bulacaksınız.
???? Fiil Nedir? (Eylem)
Fiiller, bir hareket, oluş, durum veya iş bildiren sözcüklerdir. Cümlede yargı bildiren temel öğelerden biridir.
- ???? Fiiller, cümledeki eylemi veya oluşu ifade eder.
- Örnek: "Oku-mak", "gel-mek", "sev-mek", "oyna-mak".
???? Geçişli ve Geçişsiz Fiiller
Fiiller, nesne alıp almamalarına göre ikiye ayrılır. Bu ayrım, ettirgen fiilleri anlamak için çok önemlidir.
Geçişli Fiil (Nesne Alan Fiil)
Nesne alabilen fiillerdir. Eylemin kimin veya neyin üzerinde yapıldığını gösteren bir nesneye ihtiyaç duyarlar.
- ???? İpucu: Fiilin önüne "onu" kelimesini getirdiğinizde anlamlı oluyorsa, o fiil geçişlidir.
- Örnek: "oku-mak" (Onu okumak), "sev-mek" (Onu sevmek), "yaz-mak" (Onu yazmak).
Geçişsiz Fiil (Nesne Almayan Fiil)
Nesne alamayan fiillerdir. Eylem, doğrudan bir nesne üzerinde gerçekleşmez.
- ???? İpucu: Fiilin önüne "onu" kelimesini getirdiğinizde anlamsız oluyorsa, o fiil geçişsizdir.
- Örnek: "uyu-mak" (Onu uyumak - anlamsız), "gel-mek" (Onu gelmek - anlamsız), "gül-mek" (Onu gülmek - anlamsız).
???? Ettirgen Fiil Nedir?
Ettirgen fiil, geçişli bir fiile ekler getirilerek o fiilin geçişlilik derecesini artıran veya işi başkasına yaptırma anlamı katan fiillerdir.
- ???? Ettirgen fiillerde, özne eylemi kendisi yapmaz, başkasına yaptırır.
- ⚠️ Dikkat: Ettirgen fiil oluşturmak için fiilin zaten geçişli olması gerekir.
- Örnek: "oku-mak" (geçişli) -> "okut-mak" (ettirgen - başkasına okutmak).
???? Ettirgen Fiilin Oluşumu ve Ekleri
Geçişli bir fiile "-t, -r, -dir (-tır, -tir, -tur, -tür)" ekleri getirilerek ettirgen fiil yapılır.
1. "-t" Eki ile
Genellikle tek heceli veya sonu ünlü ile biten fiillere gelir.
- Örnek: "iç-mek" (geçişli) -> "içir-mek" (geçişli) -> "içirt-mek" (ettirgen)
- Örnek: "ye-mek" (geçişli) -> "yedi-r-mek" (geçişli) -> "yedirt-mek" (ettirgen)
- Örnek: "anla-mak" (geçişli) -> "anlat-mak" (ettirgen)
2. "-r" Eki ile
Bazı fiillere gelir ve ettirgenlik anlamı katar.
- Örnek: "piş-ir-mek" (geçişli) -> "pişirt-mek" (ettirgen) (Burada -t eki ile de ettirgenlik sağlanır.)
- Örnek: "kan-a-mak" (geçişsiz) -> "kanat-mak" (oldurgan) -> "kanattır-mak" (ettirgen)
3. "-dir (-tır, -tir, -tur, -tür)" Ekleri ile
En sık kullanılan ettirgenlik ekleridir. Ünsüz uyumuna göre farklı şekillerde karşımıza çıkar.
- Örnek: "yap-mak" (geçişli) -> "yaptır-mak" (ettirgen)
- Örnek: "al-mak" (geçişli) -> "aldır-mak" (ettirgen)
- Örnek: "gör-mek" (geçişli) -> "gördür-mek" (ettirgen)
- Örnek: "oku-mak" (geçişli) -> "okut-mak" (ettirgen) (Burada -t eki ile de ettirgenlik sağlanır.)
⚠️ Dikkat: Bazı fiiller iki ettirgenlik eki alarak "iki kez ettirgen" olabilir ve işi başkasına yaptırma anlamı pekişir.
Örnek: "yaz-mak" (geçişli) -> "yazdır-mak" (ettirgen) -> "yazdırt-mak" (iki kez ettirgen)
???? Ettirgen Fiil ile Oldurgan Fiil Arasındaki Fark
Bu iki fiil türü sıklıkla karıştırılır. Temel fark, fiilin başlangıçtaki geçişlilik durumundadır.
Oldurgan Fiil
Geçişsiz bir fiile ettirgenlik ekleri (-t, -r, -dir) getirilerek o fiilin geçişli hale getirilmesidir. Yani, fiil nesne alamazken, ek aldıktan sonra nesne alabilir duruma gelir.
- ???? Geçişsiz bir fiili geçişli hale getirir.
- Örnek: "uyu-mak" (geçişsiz) -> "uyut-mak" (oldurgan - "bebeği uyutmak")
- Örnek: "gül-mek" (geçişsiz) -> "güldür-mek" (oldurgan - "beni güldürdün")
- Örnek: "öl-mek" (geçişsiz) -> "öldür-mek" (oldurgan - "onu öldürmek")
Ettirgen Fiil
Zaten geçişli olan bir fiile ettirgenlik ekleri getirilerek geçişlilik derecesini artırmak veya işi başkasına yaptırma anlamı katmaktır.
- ???? Geçişli bir fiili daha da geçişli yapar veya işi başkasına yaptırma anlamı verir.
- Örnek: "oku-mak" (geçişli) -> "okut-mak" (ettirgen - "öğrenciye kitap okutmak")
- Örnek: "yaz-mak" (geçişli) -> "yazdır-mak" (ettirgen - "mektubu yazdırdım")
- Örnek: "pişir-mek" (geçişli) -> "pişirt-mek" (ettirgen - "yemeği anneme pişirttim")
???? İpucu: Bir fiilin oldurgan mı ettirgen mi olduğunu anlamak için, fiilin ek almadan önceki haline "onu" kelimesini getirin. Eğer anlamsızsa ve ek aldıktan sonra anlamlı oluyorsa oldurgandır. Eğer ek almadan önce de anlamlıysa ve ek aldıktan sonra da anlamlıysa ettirgendi.
