1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem edilgen çatılı bir fiildir?
A) Çocuklar bahçede top oynuyor.
B) Masa örtüsü annem tarafından yıkandı.
C) Kuşlar dallarda ötüşüyor.
D) Yağmur sabaha kadar yağdı.
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu soruda, fiillerin çatı özelliklerinden biri olan "edilgen çatı" konusunu pekiştireceğiz. Bir fiilin edilgen çatılı olup olmadığını anlamak için, eylemi yapanın kim olduğuna ve fiilin aldığı eklere dikkat etmeliyiz.
Öncelikle, edilgen çatılı fiil ne demektir, hatırlayalım:
- Edilgen çatılı fiillerde, eylemi yapan (gerçek özne) belli değildir veya "tarafından", "vasıtasıyla" gibi ifadelerle belirtilir.
- Eylemden etkilenen varlık ise cümlenin "sözde öznesi" olur.
- Edilgen çatılı fiiller genellikle fiil köküne veya gövdesine "-l" veya "-n" eklerinden birini alarak oluşur.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Çocuklar bahçede top oynuyor.
- Yüklem: "oynuyor"
- Eylemi yapan kim? "Çocuklar" (gerçek özne). Eylem doğrudan özne tarafından yapılıyor.
- Fiil "-l" veya "-n" eklerini almamıştır.
- Bu fiil etken çatılıdır.
- B) Masa örtüsü annem tarafından yıkandı.
- Yüklem: "yıkandı"
- Eylemi yapan kim? "annem tarafından" ifadesiyle belirtilmiş, ancak cümlenin öznesi "Masa örtüsü"dür. Masa örtüsü kendi kendini yıkamaz, yıkama eyleminden etkilenir. Bu durumda "Masa örtüsü" sözde öznedir.
- Fiil "yıka-" köküne "-n" edilgenlik ekini almıştır.
- Bu fiil edilgen çatılıdır.
- C) Kuşlar dallarda ötüşüyor.
- Yüklem: "ötüşüyor"
- Eylemi yapan kim? "Kuşlar" (gerçek özne). Eylem doğrudan özne tarafından yapılıyor.
- Fiil "öt-" köküne "-üş" işteşlik ekini almıştır, edilgenlik eki değildir.
- Bu fiil etken çatılıdır (daha spesifik olarak işteş çatılıdır, ama edilgen değildir).
- D) Yağmur sabaha kadar yağdı.
- Yüklem: "yağdı"
- Eylemi yapan ne? "Yağmur" (gerçek özne). Yağma eylemini yağmurun kendisi gerçekleştirir.
- Fiil "-l" veya "-n" eklerini almamıştır.
- Bu fiil etken çatılıdır.
İncelemelerimiz sonucunda, "Masa örtüsü annem tarafından yıkandı." cümlesindeki "yıkandı" fiilinin edilgen çatılı olduğunu açıkça görüyoruz. Çünkü eylemi yapan "anne" olmasına rağmen, cümlenin öznesi eylemden etkilenen "masa örtüsü"dür ve fiil "-n" edilgenlik ekini almıştır.
Cevap B seçeneğidir.
