🎓 Edilgen fiil ekleri (-l, -n) Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, edilgen fiillerin ne olduğunu, nasıl oluşturulduğunu ve cümledeki özne-yüklem ilişkisini nasıl etkilediğini anlamanıza yardımcı olacaktır. Testte başarılı olmak için bu temel kavramları iyi kavramalısın.
📌 Fiilde Çatı Nedir?
Fiilde çatı, bir fiilin cümlede özne ve nesneyle olan ilişkisini gösteren özelliktir. Türkçede fiillerin çatısı iki ana başlık altında incelenir: özne-yüklem ilişkisine göre çatılar ve nesne-yüklem ilişkisine göre çatılar. Bu testte özne-yüklem ilişkisine odaklanacağız.
- Özne-Yüklem İlişkisine Göre Çatılar: Fiilin, işi yapan özneyi açıkça belirtip belirtmediğine veya işin kim tarafından yapıldığının önemli olup olmadığına göre değişir.
📌 Etken Fiil (Yapıcı Fiil)
Etken fiil, cümlede belirtilen işi yapan gerçek bir öznenin (gerçek özne) bulunduğu fiillerdir. İşin kim tarafından yapıldığı bellidir ve bu özne cümlede yer alır.
- İşi yapan özne nettir ve genellikle "gerçek özne" olarak adlandırılır.
- Fiil herhangi bir edilgenlik eki (-l, -n) almamıştır.
- Örnek: "Annem keki yaptı." (Keki yapan "annem"dir, işi yapan bellidir.)
- Örnek: "Öğrenciler dersi dinledi." (Dersi dinleyen "öğrenciler"dir.)
📌 Edilgen Fiil (Yapılan Fiil)
Edilgen fiil, cümlede belirtilen işin kim tarafından yapıldığının belli olmadığı veya önemli olmadığı durumlarda kullanılan fiillerdir. İş başkası tarafından yapılır ve fiil özel ekler alır.
- Fiil köküne veya gövdesine -l veya -n eklerinden biri getirilir.
- İşi yapan gerçek özne belli değildir veya cümlede yer almaz.
- Cümlede "sözde özne" denilen bir yapı bulunur.
- Örnek: "Kek yapıldı." (Kekin kim tarafından yapıldığı belli değil.)
- Örnek: "Ders dinlenildi." (Dersi kimin dinlediği belli değil.)
⚠️ Dikkat: Edilgen fiillerde işi yapan gerçek özne genellikle "tarafından" kelimesiyle dolaylı olarak belirtilebilir (Örn: "Kek, annem tarafından yapıldı."), ancak bu durumda bile fiil edilgenliğini korur ve asıl özne "sözde özne"dir.
📌 Sözde Özne Nedir?
Edilgen fiilli cümlelerde, etken fiilli cümledeki "nesne" görevi gören kelime veya kelime grubu, edilgen cümlede "sözde özne" görevini üstlenir. Yani, işi yapan değil, işten etkilenen varlık özne konumuna geçer.
- Etken cümlede nesne olan öge, edilgen cümlede özne gibi davranır.
- İşi yapan değil, yapılan işten etkilenen varlıktır.
- Etken Cümle: "Polis hırsızı yakaladı." (Hırsız: belirtili nesne)
- Edilgen Cümle: "Hırsız yakalandı." (Hırsız: sözde özne, yakalama işinden etkilenen.)
- Etken Cümle: "Belediye yolları onardı." (Yolları: belirtili nesne)
- Edilgen Cümle: "Yollar onarılacak." (Yollar: sözde özne, onarım işinden etkilenen.)
💡 İpucu: Bir fiilin edilgen olup olmadığını anlamak için, fiile "-l" veya "-n" eklerinin gelip gelmediğine ve cümlenin gerçek bir öznesi olup olmadığına bakmalısın. Eğer fiil bu ekleri almış ve işi yapan belli değilse, fiil edilgendir ve işten etkilenen öge sözde öznedir.
📝 Edilgenlik Ekleri (-l, -n) Ne Zaman Kullanılır?
Edilgenlik eklerinin seçimi, fiil kökünün veya gövdesinin son sesine göre değişir:
- Fiil kökü veya gövdesi ünsüz bir harfle bitiyorsa -l eki getirilir.
- Örnek: kır- + -ıl = kırılmak
- Örnek: sev- + -il = sevilmek
- Örnek: gör- + -ül = görülmek
- Örnek: sil- + -in = silinmek (istisnai durum, -l ile bitenlerde -in/-il de olabilir, ancak genelde ünsüzde -l yaygındır)
- Fiil kökü veya gövdesi ünlü bir harfle bitiyorsa -n eki getirilir.
- Örnek: oku- + -n = okunmak
- Örnek: tara- + -n = taranmak
- Örnek: dene- + -n = denenmek
⚠️ Dikkat: Bazı fiillerde ekler değişime uğrayabilir veya özel durumlar görülebilir (Örn: "de-" fiili "denmek" şeklinde edilgenleşir). Ancak genel kural yukarıdaki gibidir.
💡 Geçişli ve Geçişsiz Fiillerde Edilgenlik
Fiillerin nesne alıp almadığına göre de edilgenlik farklılık gösterir:
- Geçişli Fiillerde Edilgenlik: Geçişli fiiller (nesne alabilen fiiller), edilgen yapıldığında etken cümledeki nesnesi "sözde özne" haline gelir.
- Etken: "Çocuk kitabı okudu." (Ne okudu? Kitabı - nesne)
- Edilgen: "Kitap okundu." (Ne okundu? Kitap - sözde özne)
- Geçişsiz Fiillerde Edilgenlik: Geçişsiz fiiller (nesne alamayan fiiller), edilgen yapıldığında "sözde özne" de alamazlar. Bu tür cümlelerde sadece işin yapıldığı belirtilir, işten etkilenen bir varlık (nesne/sözde özne) olmaz.
- Etken: "Misafirler geldi." (Ne geldi? Kim geldi? Cevap yok - geçişsiz)
- Edilgen: "Hemen gelindi." (Ne gelindi? Kim gelindi? Cevap yok. Sadece gelme eylemi gerçekleşti.)
💡 İpucu: Edilgen çatılı geçişsiz fiillerin olduğu cümlelerde "sözde özne" bulunmaz. Bu durum, edilgen fiilleri ayırt ederken önemli bir ipucudur.
