🎓 KPSS Eğitim Bilimleri soru dağılımı Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, KPSS Eğitim Bilimleri Test 1'de karşılaşabileceğiniz Gelişim Psikolojisi ve Öğrenme Psikolojisi'nin temel kavramlarını, sınavda karşınıza çıkabilecek soru tiplerini anlamanıza yardımcı olacak sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir.
📌 Gelişim Psikolojisi: Temel Kavramlar ve İlkeler
Gelişim psikolojisi, bireyin döllenmeden ölüme kadar geçirdiği fiziksel, bilişsel, sosyal ve duygusal değişimleri inceleyen alandır. Bu alandaki temel kavramları ve ilkeleri bilmek, insan davranışlarını ve öğrenme süreçlerini anlamak için kritik öneme sahiptir.
- Gelişim: Bireyin yaşa bağlı olarak düzenli ve ardışık bir şekilde ilerleyen değişimleridir. Hem nicel (boy uzaması) hem de nitel (düşünce yapısı) değişimleri içerir.
- Büyüme: Fiziksel yapıda meydana gelen nicel artışlardır (boy, kilo artışı).
- Olgunlaşma: Bir davranışın ortaya çıkabilmesi için organizmanın biyolojik olarak hazır hale gelmesidir. Yaş ve kalıtım etkileşimiyle gerçekleşir ve öğrenme için ön koşuldur.
- Hazırbulunuşluk: Bir öğrenme görevine başlamak için gerekli olan bilişsel, duyuşsal ve psikomotor özelliklere sahip olma durumudur. Olgunlaşma, ön bilgiler ve motivasyonu kapsar.
- Gelişim İlkeleri:
- Gelişim süreklidir ve belirli aşamalardan geçer.
- Gelişim baştan ayağa, içten dışa doğrudur.
- Gelişim genelden özele doğrudur.
- Gelişim bir bütündür (alanlar birbirini etkiler).
- Gelişimde bireysel farklılıklar vardır.
- Gelişim kritik dönemlere sahiptir.
💡 İpucu: Büyüme daha çok "sayısal" artışı, olgunlaşma ise "biyolojik hazır oluşu" ifade eder. Hazırbulunuşluk ise hem biyolojik hem de psikolojik hazırlığı kapsar.
📌 Piaget'nin Bilişsel Gelişim Kuramı
Jean Piaget, çocukların dünyayı nasıl anladıklarını ve bilgiyi nasıl yapılandırdıklarını incelemiştir. Çocukları pasif bilgi alıcıları değil, aktif kaşifler olarak görmüştür.
- Şema: Bireyin çevresini anlamak ve ona uyum sağlamak için kullandığı zihinsel yapılar veya eylem kalıplarıdır. (Örn: Bir bebeğin emme şeması).
- Özümleme (Asimilasyon): Yeni bilgileri mevcut şemalara uydurma sürecidir. (Örn: Köpek gören çocuğun, dört ayaklı her hayvana "köpek" demesi).
- Uyumsama (Akkomodasyon): Yeni bilgileri açıklamak için mevcut şemaları değiştirme veya yeni şemalar oluşturma sürecidir. (Örn: Kediye "köpek" dedikten sonra, annesinin "o kedi" demesiyle kedi için yeni bir şema oluşturması).
- Dengeleme (Eküilibrasyon): Özümleme ve uyumsama arasındaki dengeyi sağlama sürecidir. Bilişsel çatışma (dengesizlik) yaşandığında denge yeniden kurulmaya çalışılır.
- Dönemler:
- Duyusal Motor Dönem (0-2 yaş): Nesne sürekliliği kazanılır, taklit başlar.
- İşlem Öncesi Dönem (2-7 yaş): Sembolik düşünme, benmerkezcilik, animizm, odaklanma (tek boyuta dikkat), özelden özele akıl yürütme.
- Somut İşlemler Dönemi (7-11 yaş): Korunum ilkesi kazanılır (madde, ağırlık, hacim), tersine çevirebilme, sınıflandırma, sıralama.
- Soyut İşlemler Dönemi (11+ yaş): Hipotetik düşünme, soyut kavramlar, bilimsel problem çözme, tümdengelim, tümevarım.
⚠️ Dikkat: Piaget'ye göre bilişsel gelişim, evrensel ve değişmez bir sırayla ilerler. Dönemler atlanamaz.
📌 Erikson'ın Psikososyal Gelişim Kuramı
Erik Erikson, gelişimi sekiz psikososyal evreye ayırmış ve her evrede bireyin bir krizle karşılaştığını, bu krizi başarıyla atlatmanın sağlıklı bir kişilik gelişimi için önemli olduğunu savunmuştur.
- Her evrede bir "ikilem" veya "kriz" yaşanır.
- Krizin olumlu çözülmesi, bireye yeni bir "temel erdem" kazandırır.
- Krizin olumsuz çözülmesi ise psikososyal uyumsuzluklara yol açabilir.
- Evreler (Örnekler):
- Temel Güvene Karşı Güvensizlik (0-1 yaş): Bakım verenle ilişki. Başarı: Umut.
- Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç (1-3 yaş): Kendi başına iş yapma. Başarı: İrade.
- Girişkenliğe Karşı Suçluluk (3-6 yaş): Oyun ve keşfetme. Başarı: Amaç.
- Çalışkanlığa Karşı Aşağılık Duygusu (6-12 yaş): Okul başarısı, sosyal beceriler. Başarı: Yeterlilik.
- Kimliğe Karşı Rol Karmaşası (12-18 yaş): "Ben kimim?" sorusu. Başarı: Bağlılık.
💡 İpucu: Erikson'da gelişim yaşam boyu devam eder ve sosyal etkileşimler çok önemlidir. Piaget'de ise ağırlıkla bilişsel süreçler ve bireyin çevresiyle etkileşimi ön plandadır.
📌 Öğrenme Psikolojisi: Temel Kavramlar
Öğrenme, yaşantı ürünü kalıcı davranış değişikliğidir. Öğrenme psikolojisi, bireylerin nasıl öğrendiğini, hangi faktörlerin öğrenmeyi etkilediğini ve öğrenme süreçlerinin nasıl optimize edilebileceğini inceler.
- Öğrenme: Yaşantı ürünü, nispeten kalıcı izli davranış değişikliğidir.
- Davranış: Gözlenebilir ve ölçülebilir her türlü eylem veya tepkidir.
- İstenmeyen Davranışlar: Öğrenme sonucunda ortaya çıkan, ancak kabul görmeyen veya olumsuz etkileri olan davranışlar.
- Öğrenmeyi Etkileyen Faktörler:
- Öğrenenle İlgili Faktörler (Zeka, motivasyon, hazırbulunuşluk, dikkat).
- Öğrenme Yöntemleriyle İlgili Faktörler (Aktif katılım, geri bildirim, tekrar).
- Öğrenme Ortamıyla İlgili Faktörler (Fiziksel koşullar, sosyal ortam).
⚠️ Dikkat: Refleksler, içgüdüler, hastalık veya yorgunluk gibi geçici durumlar öğrenme değildir, çünkü yaşantı ürünü değildirler veya kalıcı değildirler.
📌 Klasik Koşullanma (Tepkisel Koşullanma)
Ivan Pavlov'un köpekler üzerinde yaptığı deneylerle ortaya çıkan bu kuram, bireyin doğal bir uyarıcıya verdiği tepkiyi, başlangıçta nötr olan başka bir uyarıcıya da vermeyi öğrenmesidir.
- Koşulsuz Uyarıcı (KU): Doğal olarak bir tepkiyi ortaya çıkaran uyarıcı (Örn: Et).
- Koşulsuz Tepki (KT): KU'ya karşı doğal olarak verilen tepki (Örn: Salya salgılama).
- Nötr Uyarıcı (NU): Başlangıçta hiçbir tepkiyi ortaya çıkarmayan uyarıcı (Örn: Zil sesi).
- Koşullu Uyarıcı (KÇU): NU'nun KU ile eşleştirilmesi sonucunda KT'yi tek başına ortaya çıkarabilen uyarıcı (Örn: Zil sesi).
- Koşullu Tepki (KÇT): KÇU'ya karşı öğrenilen tepki (Örn: Zil sesine salya salgılama).
- Genelleme: Koşullu uyarıcıya benzeyen diğer uyarıcılara da koşullu tepki verme (Örn: Benzer zil seslerine de salya).
- Ayırt Etme: Koşullu uyarıcı ile benzer uyarıcılar arasındaki farkı öğrenme ve sadece koşullu uyarıcıya tepki verme.
- Sönme: Koşullu uyarıcının koşulsuz uyarıcı olmadan tekrar tekrar sunulmasıyla koşullu tepkinin zayıflaması ve kaybolması.
- Kendiliğinden Geri Gelme: Sönen bir koşullu tepkinin, bir süre sonra kendiliğinden tekrar ortaya çıkması.
💡 İpucu: Klasik koşullanmada tepkiler genellikle istemsiz, duygusal ve fizyolojiktir (korku, kaygı, salya vb.). Birey pasiftir.
📌 Edimsel Koşullanma (Operant Koşullanma)
B.F. Skinner tarafından geliştirilen bu kuram, davranışların sonuçları tarafından şekillendirildiğini savunur. Birey, çevresi üzerinde "edimler" gerçekleştirir ve bu edimlerin sonuçlarına göre davranışlarını tekrarlar veya bırakır.
- Pekiştirme: Bir davranışın tekrar edilme olasılığını artıran her türlü sonuç.
- Olumlu Pekiştirme: Ortama hoş bir uyarıcı ekleyerek davranışın artırılması (Örn: Ödev yapana aferin demek).
- Olumsuz Pekiştirme: Ortamdan rahatsız edici bir uyarıcıyı çıkararak davranışın artırılması (Örn: Ödev yapana ev işi yaptırmamak).
- Ceza: Bir davranışın tekrar edilme olasılığını azaltan her türlü sonuç.
- I. Tip Ceza (Ortama itici uyarıcı ekleme): Ortama hoş olmayan bir uyarıcı ekleyerek davranışın azaltılması (Örn: Yaramazlık yapana kızmak).
- II. Tip Ceza (Ortamdan hoş uyarıcı çıkarma): Ortamdan hoş bir uyarıcıyı çıkararak davranışın azaltılması (Örn: Kötü not alana bilgisayar yasağı).
- Sönme: Pekiştirilmeyen bir edimsel davranışın zamanla kaybolması.
- Biçimlendirme (Şekillendirme): Hedef davranışa adım adım yaklaştıran davranışların pekiştirilmesiyle yeni bir davranış öğretme.
- Zincirleme: Birbiri ardına gelen davranışların pekiştirilmesiyle karmaşık bir davranış dizisi öğretme.
⚠️ Dikkat: Olumsuz pekiştirme ile ceza karıştırılmamalıdır. Olumsuz pekiştirme davranışın sıklığını artırırken, ceza azaltır.
📌 Sosyal Öğrenme Kuramı (Gözlem Yoluyla Öğrenme)
Albert Bandura'nın kuramına göre, insanlar sadece doğrudan deneyimlerle değil, başkalarını gözlemleyerek de öğrenirler. Model alma, taklit ve gözlem bu kuramın temelini oluşturur.
- Model Alma: Başkalarının davranışlarını, tutumlarını ve duygusal tepkilerini gözlemleyerek öğrenme.
- Dolaylı Öğrenme: Modelin pekiştirilmesini veya cezalandırılmasını gözlemleyerek bireyin kendi davranışını düzenlemesi.
- Dolaylı Pekiştirme: Modelin ödüllendirildiğini gören bireyin o davranışı yapma eğiliminin artması.
- Dolaylı Ceza: Modelin cezalandırıldığını gören bireyin o davranışı yapmaktan kaçınması.
- Süreçler:
- Dikkat: Modeli ve davranışlarını gözlemleme.
- Hatırda Tutma: Gözlemlenen davranışı zihinsel olarak kodlama ve saklama.
- Davranışı Meydana Getirme (Üretme): Hatırda tutulan davranışı fiziksel olarak yapabilme.
- Güdülenme (Motivasyon): Davranışı yapmaya istekli olma (pekiştirme beklentisi).
💡 İpucu: Sosyal öğrenme, özellikle çocuklarda sosyal becerilerin, ahlaki değerlerin ve saldırganlık gibi davranışların kazanılmasında önemli rol oynar.
