Hangi cümlede 'nesne eksikliği' anlatım bozukluğu vardır?
A) Annem yemek pişirdi ve servis yaptı.
B) Öğretmen soruyu sordu, öğrenci cevapladı.
C) Arkadaşım kitap okudu ve çok beğendi.
D) Babam araba aldı ve hemen kullandı.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugünkü dersimizde anlatım bozukluklarından biri olan 'nesne eksikliği' konusunu, verilen örnek cümleler üzerinden adım adım inceleyeceğiz. Hazırsanız başlayalım!
Nesne Eksikliği Nedir?
- Bir cümlede birden fazla yüklem (fiil) bulunduğunda, bu yüklemlerden birinin ortak bir nesneye bağlanması gerekir.
- Eğer ortak nesne, tüm yüklemlerin gerektirdiği hâl (durum) ekini veya anlamı karşılamıyorsa, o yüklem için nesne eksikliği oluşur.
- Özellikle, bir yüklem belirtisiz nesne (yalın hâlde) alırken, diğer yüklemin belirtili nesne (belirtme hâli -ı, -i, -u, -ü eki almış) gerektirmesi durumunda bu bozukluk ortaya çıkar.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Annem yemek pişirdi ve servis yaptı.
- Bu cümlede iki yüklem var: "pişirdi" ve "servis yaptı".
- "Pişirdi" yükleminin nesnesi "yemek"tir (belirtisiz nesne).
- "Servis yaptı" yüklemi de "yemeği" (belirtili nesne) veya "yemek" (belirtisiz nesne) alabilir. "Yemek servis yaptı" ifadesi de anlamlı ve doğru bir kullanımdır. Dolayısıyla burada bir nesne eksikliği yoktur.
- B) Öğretmen soruyu sordu, öğrenci cevapladı.
- Bu cümlede iki yüklem var: "sordu" ve "cevapladı".
- "Sordu" yükleminin nesnesi "soruyu"dur (belirtili nesne).
- "Cevapladı" yüklemi de "soruyu" nesnesini alabilir (öğrenci soruyu cevapladı). Ortak nesne her iki yüklemin de gerektirdiği hâl ekini karşılamaktadır. Burada da nesne eksikliği yoktur.
- C) Arkadaşım kitap okudu ve çok beğendi.
- Bu cümlede iki yüklem var: "okudu" ve "beğendi".
- "Okudu" yükleminin nesnesi "kitap"tır (belirtisiz nesne).
- Ancak "beğenmek" fiili, nesnesini her zaman belirtme hâlinde (-ı, -i, -u, -ü ekiyle) ister. Yani "kitap beğendi" diyemeyiz, "kitabı beğendi" dememiz gerekir.
- Cümlede "beğendi" yüklemi için gerekli olan "kitabı" nesnesi eksiktir. "Kitap" kelimesi "beğendi" fiilinin nesnesi olamaz çünkü hâl eki uyuşmazlığı vardır.
- Doğru cümle "Arkadaşım kitap okudu ve kitabı çok beğendi." şeklinde olmalıdır. İşte bu, açık bir nesne eksikliği örneğidir.
- D) Babam araba aldı ve hemen kullandı.
- Bu cümlede iki yüklem var: "aldı" ve "kullandı".
- "Aldı" yükleminin nesnesi "araba"dır (belirtisiz nesne).
- "Kullandı" yüklemi de "arabayı" (belirtili nesne) alması gerekir. "Araba kullandı" ifadesi genel bir eylemi (araba kullanmak) ifade ederken, burada kastedilen "aldığı arabayı" kullanmaktır. Bu durumda "arabayı" nesnesi eksiktir.
- Ancak, "beğenmek" fiili kadar katı bir belirtme hâli gereksinimi olmaması ve günlük dilde bu tür kullanımların daha yaygın olması nedeniyle, C seçeneğindeki hata daha belirgin ve tipik bir nesne eksikliği örneğidir. "Beğenmek" fiili "kitap beğendi" şeklinde kullanılamazken, "araba kullandı" (genel anlamda) kullanılabilir, ancak bu bağlamda "arabayı" olması gerekir. Bu nedenle C seçeneği, nesne eksikliğinin en net ve tartışmasız örneğidir.
Yukarıdaki açıklamalara göre, "beğenmek" fiilinin nesnesini mutlaka belirtme hâlinde istemesi nedeniyle, C seçeneğindeki "Arkadaşım kitap okudu ve çok beğendi." cümlesinde nesne eksikliği bulunmaktadır.
Cevap C seçeneğidir.
