Bu soru, yer şekillerinin oluşumunda etkili olan iç ve dış kuvvetleri ayırt etme becerinizi ölçmektedir. Öncelikle bu kuvvetleri hatırlayalım:
- Dış Kuvvetler: Enerjisini Güneş'ten alan, yeryüzünü aşındıran, taşıyan ve biriktiren kuvvetlerdir. Akarsular, rüzgarlar, buzullar, dalgalar ve yeraltı suları başlıca dış kuvvetlerdir.
- İç Kuvvetler: Enerjisini Dünya'nın iç yapısından (magma hareketleri) alan, yeryüzünü oluşturan, yükselten, çukurlaştıran ve şekillendiren kuvvetlerdir. Tektonik hareketler (dağ oluşumu, kıta oluşumu, depremler) ve volkanizma başlıca iç kuvvetlerdir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Delta ovaları: Akarsuların taşıdığı alüvyonları (kum, kil, çakıl gibi malzemeler) denize veya göle döküldüğü yerde biriktirmesiyle oluşan verimli ovalardır. Bu oluşum, akarsuların biriktirme faaliyetinin bir sonucudur ve akarsular bir dış kuvvettir. Dolayısıyla, dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmuştur.
- B) Dev kazanları: Akarsu yatağında, özellikle şelalelerin döküldüğü yerlerde veya hızlı akışın olduğu bölgelerde, suyun ve taşıdığı malzemelerin (çakıl, kum) kayaları aşındırmasıyla oluşan derin çukurlardır. Bu oluşum, akarsuların aşındırma faaliyetinin bir sonucudur ve akarsular bir dış kuvvettir. Dolayısıyla, dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmuştur.
- C) Tektonik göller: Yeryüzünde meydana gelen tektonik hareketler (faylanma, çökme, yükselme gibi) sonucunda oluşan çukurluklara suların dolmasıyla oluşan göllerdir. Örneğin, Doğu Anadolu'daki Van Gölü, Hazar Gölü veya Batı Anadolu'daki birçok göl tektonik kökenlidir. Tektonik hareketler ise iç kuvvetlerdir. Akarsular bu göllere dökülebilir veya göllerden çıkabilir, ancak göl çanağının asıl oluşumu iç kuvvetlere bağlıdır. Dolayısıyla, dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmamıştır.
- D) Birikinti konileri (veya birikinti yelpazeleri): Dağlık ve engebeli araziden çıkan akarsuların, eğimin azaldığı yerde taşıdığı malzemeleri (alüvyonları) biriktirmesiyle oluşan koni veya yelpaze şeklindeki yer şekilleridir. Bu oluşum, akarsuların biriktirme faaliyetinin bir sonucudur ve akarsular bir dış kuvvettir. Dolayısıyla, dış kuvvetlerin etkisiyle oluşmuştur.
Sonuç olarak, delta ovaları, dev kazanları ve birikinti konileri akarsuların (dış kuvvet) aşındırma ve biriktirme faaliyetleriyle oluşurken, tektonik göllerin oluşumu iç kuvvetlere (tektonik hareketler) bağlıdır.
Cevap C seçeneğidir.
